ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) 2021/101 ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 25ης Ιανουαρίου 2021 για τη σύσταση προγράμματος συνδρομής στον παροπλισμό του πυρηνικού σταθμού Ignalina στη Λιθουανία και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1369/2013

(1)

Σύμφωνα με το πρωτόκολλο αριθ. 4 σχετικά με τον πυρηνικό σταθμό Ignalina της Λιθουανίας (1) («πρωτόκολλο αριθ. 4»), το οποίο προσαρτάται στην πράξη περί των όρων προσχωρήσεως της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Εσθονίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας της Λετονίας, της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, της Δημοκρατίας της Ουγγαρίας, της Δημοκρατίας της Μάλτας, της Δημοκρατίας της Πολωνίας, της Δημοκρατίας της Σλοβενίας και της Σλοβακικής Δημοκρατίας και των προσαρμογών των Συνθηκών επί των οποίων βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση (2) («πράξη προσχώρησης»), η Λιθουανία δεσμεύθηκε να κλείσει τη μονάδα 1 και τη μονάδα 2 του πυρηνικού σταθμού Ignalina έως τις 31 Δεκεμβρίου 2004 και τις 31 Δεκεμβρίου 2009, αντίστοιχα, στη συνέχεια δε να παροπλίσει τις μονάδες αυτές.

(2)

Σύμφωνα με τις υποχρεώσεις της δυνάμει της πράξης προσχώρησης και με τη συνδρομή της Ένωσης, η Λιθουανία έκλεισε τις δύο μονάδες εντός των αντίστοιχων προθεσμιών και σημείωσε σημαντική πρόοδο για τον παροπλισμό τους. Απαιτούνται περαιτέρω εργασίες προκειμένου να συνεχιστεί η μείωση του επιπέδου του ραδιολογικού κινδύνου. Με βάση τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, για τον εν λόγω στόχο απαιτούνται επιπλέον δημοσιονομικοί πόροι μετά το 2020.

(3)

Οι δραστηριότητες που καλύπτονται από τον παρόντα κανονισμό θα πρέπει να συμμορφώνονται με το εφαρμοστέο ενωσιακό και εθνικό δίκαιο. Ο παροπλισμός του πυρηνικού σταθμού Ignalina θα πρέπει να πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία για την πυρηνική ασφάλεια, δηλαδή την οδηγία 2009/71/Ευρατόμ του Συμβουλίου (3), και τη νομοθεσία για τη διαχείριση αποβλήτων, δηλαδή την οδηγία 2011/70/Ευρατόμ του Συμβουλίου (4). Σύμφωνα με τα άρθρα 4 παράγραφος 1 και 7 παράγραφος 1 της οδηγίας 2011/70/Ευρατόμ, η τελική ευθύνη για την ασφαλή διαχείριση των αναλωμένων καυσίμων και των παραγόμενων ραδιενεργών αποβλήτων παραμένει στα κράτη μέλη.

(4)

Η πρόωρη παύση λειτουργίας και ο ακόλουθος παροπλισμός του πυρηνικού σταθμού Ignalina με δύο μονάδες αντιδραστήρων ισχύος 1 500 MW, τύπου RBMK από τη Σοβιετική Ένωση, αποτελούσε καινοφανές εγχείρημα και συνιστούσε για τη Λιθουανία έκτακτη οικονομική επιβάρυνση δυσανάλογη προς το μέγεθος και την οικονομική ισχύ της χώρας. Στο πρωτόκολλο αριθ. 4 αναγράφεται ότι η οικονομική ενίσχυση της Ένωσης προς υποστήριξη των προσπαθειών της Λιθουανίας να αποξηλώσει και να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του κλεισίματος και της αποξήλωσης του πυρηνικού σταθμού Ignalina πρόκειται να συνεχισθεί απρόσκοπτα και να επεκταθεί πέραν του 2006, για την περίοδο των προσεχών Δημοσιονομικών Προοπτικών.

(5)

Ο παρών κανονισμός καθορίζει συνολικό χρηματοδοτικό κονδύλιο για ολόκληρη τη διάρκεια του προγράμματος συνδρομής στον παροπλισμό του πυρηνικού σταθμού Ignalina στη Λιθουανία («πρόγραμμα»),·το οποίο θα αποτελέσει το ποσό προνομιακής αναφοράς, κατά την έννοια του σημείου 17 της διοργανικής συμφωνίας της 2ας Δεκεμβρίου 2013 μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής, για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση (5), για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατά την ετήσια διαδικασία του προϋπολογισμού.

(6)

Το πρόγραμμα θα πρέπει να θεσπιστεί για περίοδο επτά ετών ώστε η διάρκειά του να αντιστοιχεί στη διάρκεια του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου που ορίζεται στον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2093 του Συμβουλίου (6).

(7)

Ο κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (7) («δημοσιονομικός κανονισμός») εφαρμόζεται στο παρόν πρόγραμμα. Ο δημοσιονομικός κανονισμός θεσπίζει κανόνες για την εκτέλεση του προϋπολογισμού της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για τις επιχορηγήσεις, τα βραβεία, τις προμήθειες, την έμμεση διαχείριση, τα χρηματοδοτικά μέσα, τις εγγυήσεις από τον προϋπολογισμό, τη χρηματοδοτική συνδρομή και την αμοιβή εξωτερικών εμπειρογνωμόνων.

(8)

Σύμφωνα με τον δημοσιονομικό κανονισμό, τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 883/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (8), τους κανονισμούς (ΕΚ, Ευρατόμ) αριθ. 2988/95 (9), (Ευρατόμ, ΕΚ) αριθ. 2185/96 (10) και (ΕΕ) 2017/1939 του Συμβουλίου (11), τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης πρέπει να προστατεύονται μέσω αναλογικών μέτρων, συμπεριλαμβανομένων μέτρων σχετικά με την πρόληψη, τον εντοπισμό, τη διόρθωση και τη διερεύνηση παρατυπιών, μεταξύ των οποίων απάτες, την ανάκτηση των απολεσθέντων, αχρεωστήτως καταβληθέντων ή μη ορθώς χρησιμοποιηθέντων κονδυλίων και, όταν χρειάζεται, την επιβολή διοικητικών κυρώσεων. Ειδικότερα, σύμφωνα με τους κανονισμούς (Ευρατόμ, ΕΚ) αριθ. 2185/96 και (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 883/2013, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) έχει την εξουσία να διεξάγει διοικητικές έρευνες, μεταξύ των οποίων και επιτόπιες έρευνες και επιθεωρήσεις, με στόχο να διαπιστωθεί αν υπήρξε απάτη, διαφθορά ή οποιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία έχει την εξουσία, σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2017/1939 να διερευνά και να διώκει αξιόποινες πράξεις που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης κατά τα οριζόμενα στην οδηγία (ΕΕ) 2017/1371 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (12). Σύμφωνα με τον δημοσιονομικό κανονισμό, κάθε πρόσωπο ή οντότητα που είναι αποδέκτης κονδυλίων της Ένωσης υποχρεούται να συνεργάζεται πλήρως για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, να παρέχει τα αναγκαία δικαιώματα και πρόσβαση στην Επιτροπή, στην OLAF, στο Ελεγκτικό Συνέδριο και, όσον αφορά τα κράτη μέλη που συμμετέχουν στην ενισχυμένη συνεργασία σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2017/1939, στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, και να διασφαλίζει ότι κάθε τρίτος που συμμετέχει στην εκτέλεση κονδυλίων της Ένωσης παρέχει ισοδύναμα δικαιώματα.

(9)

Ο παρών κανονισμός δεν προδικάζει την έκβαση τυχόν μελλοντικών διαδικασιών περί κρατικών ενισχύσεων, οι οποίες μπορεί να κινηθούν σύμφωνα με τα άρθρα 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης («ΣΛΕΕ»).

(10)

Η χρηματοδότηση βάσει του παρόντος κανονισμού θα πρέπει να επικεντρώνεται σε δραστηριότητες με τις οποίες υλοποιούνται οι στόχοι ασφαλείας του παροπλισμού.

(11)

Το πρόγραμμα θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει τη δημιουργία γνώσεων και την ανταλλαγή εμπειριών. Οι γνώσεις και η πείρα που αποκτήθηκαν και τα διδάγματα που αντλήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος όσον αφορά τη διαδικασία παροπλισμού θα πρέπει να διαδοθούν στην Ένωση, σε συντονισμό και συνέργεια με τα άλλα σχετικά προγράμματα της Ένωσης για δραστηριότητες παροπλισμού στη Βουλγαρία, τη Σλοβακία και τις πυρηνικές εγκαταστάσεις της Επιτροπής στις εγκαταστάσεις του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC), δεδομένου ότι τα μέτρα αυτά προσφέρουν τη μέγιστη προστιθέμενη αξία για την ΕΕ και συμβάλλουν στην ασφάλεια των εργαζομένων και του ευρύτερου κοινού καθώς και στην προστασία του περιβάλλοντος. Το πεδίο εφαρμογής, η διαδικασία και οι οικονομικές πτυχές της συνεργασίας θα πρέπει να περιγραφούν λεπτομερώς στο πολυετές πρόγραμμα εργασιών και θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν αντικείμενο συμφωνιών μεταξύ των κρατών μελών και/ή με την Επιτροπή.

(12)

Το JRC θα πρέπει να διευκολύνει τη διάδοση των γνώσεων μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών της Ένωσης με συντονισμένο τρόπο, π.χ. διεξάγοντας ανάλυση της αγοράς, επανεξετάσεις και εκτιμήσεις των γνωστικών αναγκών στην Ένωση, εντοπίζοντας πιθανές κατευθύνσεις για συνεργασία, ενδιαφερόμενους φορείς και τομείς στους οποίους η γνώση που παράγεται κατά την υλοποίηση του προγράμματος θα απέφερε τη μέγιστη προστιθέμενη αξία, και αναπτύσσοντας μορφότυπους για την ανταλλαγή γνώσεων. Η διάδοση των γνώσεων που παράγονται θα πρέπει να χρηματοδοτείται από το JRC. Οποιοδήποτε κράτος μέλος θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να ξεκινήσει την ανάπτυξη δεσμών και ανταλλαγών για τη διάδοση γνώσεων.

(13)

Ο παροπλισμός του πυρηνικού σταθμού Ignalina θα πρέπει να πραγματοποιηθεί με χρήση της βέλτιστης διαθέσιμης τεχνικής εμπειρογνωμοσύνης και λαμβάνοντας δεόντως υπόψη τον τύπο και τις τεχνικές προδιαγραφές των εγκαταστάσεων που παροπλίζονται, προκειμένου να είναι εγγυημένη η ασφάλεια και η μέγιστη δυνατή αποδοτικότητα, λαμβάνοντας έτσι υπόψη τις βέλτιστες διεθνείς πρακτικές.

(14)

Η αποτελεσματική παρακολούθηση και ο αποτελεσματικός έλεγχος της εξέλιξης της διαδικασίας παροπλισμού θα πρέπει να διασφαλίζεται από τη Λιθουανία και την Επιτροπή, προκειμένου να εξασφαλιστεί για την ΕΕ η ύψιστη προστιθέμενη αξία της χρηματοδότησης που χορηγείται στο πλαίσιο του παρόντος κανονισμού, αν και η τελική ευθύνη για τον παροπλισμό ανήκει στη Λιθουανία. Αυτό περιλαμβάνει την αποτελεσματική μέτρηση της προόδου και των επιδόσεων, και την εφαρμογή διορθωτικών μέτρων όπου αυτό είναι απαραίτητο. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να συσταθεί επιτροπή με καθήκοντα παρακολούθησης και πληροφόρησης, στην οποία θα συμπροεδρεύουν εκπρόσωπος της Επιτροπής και της Λιθουανίας.

(15)

Σύμφωνα με τις παραγράφους 22 και 23 της διοργανικής συμφωνίας της 13ης Απριλίου 2016 για τη βελτίωση του νομοθετικού έργου (13), το πρόγραμμα θα πρέπει να αξιολογείται βάσει των πληροφοριών που συλλέγονται σύμφωνα με ειδικές απαιτήσεις παρακολούθησης, αποφεύγοντας παράλληλα τον διοικητικό φόρτο, ιδίως για τα κράτη μέλη, και την υπερβολική ρύθμιση. Οι εν λόγω απαιτήσεις θα πρέπει, εφόσον συντρέχει περίπτωση, να περιλαμβάνουν μετρήσιμους δείκτες ως βάση για την αξιολόγηση των επιπτώσεων που θα έχει το πρόγραμμα στην πράξη.

(16)

Θα πρέπει να είναι δυνατή η αναθεώρηση του ποσού των πιστώσεων που έχουν κατανεμηθεί στο πρόγραμμα, καθώς και της περιόδου προγραμματισμού βάσει των αποτελεσμάτων της έκθεσης της ενδιάμεσης αξιολόγησης.

(17)

Δράσεις που συγχρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του παρόντος κανονισμού θα πρέπει να προσδιορίζονται εντός των ορίων που θέτει το σχέδιο παροπλισμού που υπέβαλε η Λιθουανία σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1369/2013 του Συμβουλίου (14). Το εν λόγω σχέδιο ορίζει το πεδίο εφαρμογής του προγράμματος καθώς και την τελική κατάσταση και την ημερομηνία περάτωσης του παροπλισμού. Καλύπτει, επίσης, τις δραστηριότητες παροπλισμού, το σχετικό με αυτές χρονοδιάγραμμα, το κόστος και τους απαιτούμενους ανθρώπινους πόρους. Όταν είναι απαραίτητο, η Λιθουανία πρέπει να υποβάλλει επικαιροποιημένες εκδόσεις του σχεδίου παροπλισμού στην Επιτροπή, ώστε αυτή να τις λαμβάνει υπόψη της κατά την κατάρτιση των προγραμμάτων εργασιών.

(18)

Δράσεις στο πλαίσιο του προγράμματος θα πρέπει να διεξάγονται με κοινή χρηματοδοτική προσπάθεια της Ένωσης και της Λιθουανίας. Το όριο μέγιστης συγχρηματοδότησης της Ένωσης θα πρέπει να καθοριστεί σύμφωνα με την πρακτική συγχρηματοδότησης που θεσπίστηκε στο πλαίσιο των προγενέστερων προγραμμάτων. Λαμβάνοντας υπόψη την πρακτική που ακολουθείται σε συγκρίσιμα ενωσιακά προγράμματα και την ενίσχυση της λιθουανικής οικονομίας από την έναρξη του προγράμματος μέχρι το τέλος της υλοποίησης των δραστηριοτήτων που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του παρόντος κανονισμού, το ποσοστό συγχρηματοδότησης της Ένωσης θα πρέπει να είναι 86 % των επιλέξιμων δαπανών. Η υπόλοιπη χρηματοδότηση θα πρέπει να παρασχεθεί από τη Λιθουανία και πηγές άλλες πέραν του προϋπολογισμού της Ένωσης, όπως από διεθνείς χρηματοδοτικούς οργανισμούς και άλλους δωρητές.

(19)

Κατά συνέπεια, θα πρέπει να καταργηθεί ο κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1369/2013.

(20)

Η ειδική έκθεση αριθ. 22/2016 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου με τίτλο «προγράμματα συνδρομής της ΕΕ στον παροπλισμό πυρηνικών εγκαταστάσεων στη Λιθουανία, τη Βουλγαρία και τη Σλοβακία: παρά την επιτευχθείσα από το 2011 πρόοδο, διαφαίνονται σημαντικές προκλήσεις», οι συστάσεις που περιλαμβάνονται σε αυτή καθώς και η απάντηση της Επιτροπής ελήφθησαν δεόντως υπόψη.

(21)

Ελήφθη υπόψη το νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Ιανουαρίου 2019 σχετικά με πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για τη σύσταση προγράμματος συνδρομής στον παροπλισμό του πυρηνοηλεκτρικού σταθμού Ignalina στη Λιθουανία (πρόγραμμα Ignalina) και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1369/2013 του Συμβουλίου.

(22)

Το πρόγραμμα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εθνικού προγράμματος της Λιθουανίας για την εφαρμογή της πολιτικής διαχείρισης αναλωμένων καυσίμων και ραδιενεργών αποβλήτων που θεσπίστηκε δυνάμει της οδηγία 2011/70/Ευρατόμ.

(23)

Προκειμένου να εξασφαλισθούν ενιαίες προϋποθέσεις για την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού, θα πρέπει να ανατεθούν στην Επιτροπή εκτελεστικές αρμοδιότητες. Οι εν λόγω αρμοδιότητες θα πρέπει να ασκούνται σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 182/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (15).

(24)

Στον παρόντα κανονισμό εφαρμόζονται οι οριζόντιοι δημοσιονομικοί κανόνες που εγκρίνονται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο βάσει του άρθρου 322 της ΣΛΕΕ. Οι εν λόγω κανόνες θεσπίζονται στον δημοσιονομικό κανονισμό και καθορίζουν ιδίως τη διαδικασία κατάρτισης και εκτέλεσης του προϋπολογισμού μέσω επιχορηγήσεων, προμηθειών, βραβείων και έμμεσης εκτέλεσης, προβλέπουν δε ελέγχους της ευθύνης των οικονομικών φορέων. Οι κανόνες που εγκρίνονται με βάση το άρθρο 322 της ΣΛΕΕ αφορούν επίσης το γενικό καθεστώς αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης.

(25)

Οι μέθοδοι εκτέλεσης και οι μορφές της ενωσιακής χρηματοδότησης που θεσπίζονται στον παρόντα κανονισμό θα πρέπει να επιλέγονται με βάση τη δυνατότητά τους να συμβάλουν στην επίτευξη των ειδικών στόχων των δράσεων και να αποφέρουν αποτελέσματα, λαμβανομένων υπόψη, ιδίως, του κόστους των ελέγχων, του διοικητικού φόρτου και του αναμενόμενου κινδύνου μη συμμόρφωσης. Συναφώς, θα πρέπει να εξετάζεται το ενδεχόμενο χρήσης εφάπαξ ποσών, κατ’ αποκοπή συντελεστών και μοναδιαίων δαπανών, καθώς και χρηματοδότησης που δεν συνδέεται με τις δαπάνες κατά τα αναφερόμενα στο άρθρο 125 παράγραφος 1 στοιχείο α) του δημοσιονομικού κανονισμού,