REGOLAMENT TAL-KUNSILL (Euratom) 2025/1304 tat-23 ta’ Ġunju 2025 li jistabbilixxi l-Programm tar-Riċerka u t-Taħriġ tal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika għall-perjodu 2026-2027 li jikkomplementa lil Orizzont Ewropa – il-Programm Qafas għar-Riċerka u l-Innovazzjoni u li jħassar ir-Regolament (Euratom) 2021/765

(1)

Il-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (il-“Komunità”) għandha l-għan li ttejjeb l-istandard tal-għajxien fl-Istati Membri billi tippromwovi u tiffaċilita r-riċerka nukleari fl-Istati Membri u tikkomplementaha billi twettaq Programm tar-riċerka u t-taħriġ tal-Komunità.

(2)

Ir-riċerka nukleari tista’ tikkontribwixxi għall-benesseri soċjali, il-prosperità ekonomika u s-sostenibbiltà ambjentali billi ttejjeb is-sikurezza nukleari, is-sigurtà u l-protezzjoni mir-radjazzjoni. Ir-riċerka dwar il-protezzjoni mir-radjazzjoni wasslet għal titjib fit-teknoloġiji mediċi li minnhom jibbenefikaw ħafna ċittadini, u dik ir-riċerka tista’ twassal għal titjib f’setturi oħra bħall-industrija, l-agrikoltura, l-ambjent u s-sigurtà.

(3)

B’rispett sħiħ għad-dritt tal-Istati Membri li jiddeċiedu dwar it-taħlita enerġetika tagħhom, ir-riżultati tar-riċerka tal-programm stabbilit b’dan ir-Regolament jistgħu potenzjalment jikkontribwixxu għal sistema tal-enerġija newtrali għall-klima b’mod sikur, effiċjenti u sigur.

(4)

Biex tkun żgurata l-kontinwità tar-riċerka nukleari fil-livell Komunitarju, jeħtieġ li jiġi stabbilit il-Programm tar-Riċerka u t-Taħriġ tal-Komunità għall-perjodu mill-1 ta’ Jannar 2026 sal-31 ta’ Diċembru 2027 (il-“Programm Euratom 2026-2027”) biex il-perjodu tiegħu jkun allinjat ma’ dak tal-qafas finanzjarju pluriennali għas-snin 2021 sa 2027 stabbilit fir-Regolament tal-Kunsill (UE, Euratom) 2020/2093 (1). Il-Programm Euratom 2026-2027 jenħtieġ li jkompli għaddej bl-attivitajiet ewlenin tar-riċerka tal-Programm ta’ Riċerka u Taħriġ preċedent tal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika għas-snin 2021-2025 stabbilit bir-Regolament tal-Kunsill (Euratom) 2021/765 (2) (il-“Programm Euratom 2021-2025”), bl-istess objettivi u bl-istess mod ta’ implimentazzjoni.

(5)

Ir-rapport tal-Kummissjoni dwar l-evalwazzjoni interim tal-Programm tal-Euratom 2021-2025 enfasizza r-rilevanza tal-karatteristiċi differenti ta’ dak il-Programm. Skont ir-rapport, dawk il-karatteristiċi jinkludu: (a) il-portafoll wiesa’ tar-riċerka li jappoġġa s-sikurezza, is-sigurtà u s-salvagwardji nukleari, il-protezzjoni mir-radjazzjoni u l-applikazzjonijiet mhux tal-ġenerazzjoni tal-enerġija; (b) il-valur miżjud tal-UE għar-riċerka fil-fissjoni; (c) l-appoġġ għall-partijiet ikkonċernati b’sikurezza aħjar u l-bażi tal-għarfien marbut ma’ kwistjonijiet ta’ sikurezza tat-tħaddim fit-tul tal-impjanti tal-enerġija nukleari attwali; (d) tħejjijiet għas-sikurezza, is-sigurtà u s-salvagwardji għal sistemi nukleari avvanzati; (e) l-iżvilupp ulterjuri tar-riċerka fil-fużjoni b’titjib fil-governanza; u (f) id-definizzjoni tal-prijoritajiet tal-programm u l-identifikazzjoni ta’ perkorsi aktar kredibbli u realistiċi. Ir-rapport ikkonkluda li dawk il-karatteristiċi jenħtieġ li jinżammu fl-estensjoni tal-Programm Euratom 2026-2027.

(6)

Il-Programm Euratom 2026-2027 huwa maħsub u mfassal minħabba l-ħtieġa li tiġi stabbilita massa kritika ta’ attivitajiet appoġġati. Dan irid jinkiseb billi jiġi stabbilit għadd limitat ta’ objettivi speċifiċi ffukati fuq l-użu sikur tal-fissjoni nukleari għall-applikazzjonijiet tal-ġenerazzjoni tal-enerġija u mhux tal-ġenerazzjoni tal-enerġija, iż-żamma u l-iżvilupp tal-għarfien espert meħtieġ, it-trawwim tal-enerġija mill-fużjoni u l-appoġġ għall-politiki tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha dwar is-sikurezza, is-salvagwardji u s-sigurtà nukleari.

(7)

Il-Programm Euratom 2026-2027 hu parti kruċjali mill-isforzi tal-Unjoni biex tkompli tiżviluppa t-tmexxija teknoloġika u tippromwovi l-eċċellenza fir-riċerka u l-innovazzjoni nukleari biex tiżgura l-aqwa standards tas-sikurezza, tas-sigurtà, tas-salvagwardji, ta’ protezzjoni mir-radjazzjoni, fjuwil użat sikur, ġestjoni tal-iskart radjuattiv u dekummissjonar fil-qasam nukleari, f’konformità mal-objettivi tal-programm stipulati f’dan ir-Regolament.

(8)

Billi l-Istati Membri kollha jużaw xi materjali radjuattivi, hu importanti li tkun żgurata l-ġestjoni responsabbli u sikura tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv, kif teħtieġ id-Direttiva tal-Kunsill 2011/70/Euratom (3), ħalli jkun evitat li jiġu imposti piżijiet żejda fuq il-ġenerazzjonijiet futuri. Jenħtieġ li l-Programm Euratom 2026-2027 ikompli jtejjeb u jappoġġa r-riċerka u l-iżvilupp relatati mat-teknoloġiji u l-kompetenzi fil-qasam tal-ġestjoni tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv.

(9)

Fi ħdan il-Programm Euratom 2026-2027, ir-riċerka fl-enerġija mill-fużjoni jenħtieġ li tiġi implimentata f’konformità mal-Pjan Direzzjonali Ewropew dwar il-Fużjoni, li jiddeskrivi r-riċerka u l-iżviluppi meħtieġa biex jipprovdu l-bażi għal impjant tal-enerġija mill-fużjoni li jiġġenera l-elettriku, u mad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2007/198/Euratom (4). Fuq perjodu qasir sa medju, il-pass ewlieni jenħtieġ li jkun li titlesta l-kostruzzjoni u jibda jitħaddem l-ITER, filwaqt li l-attivitajiet Ewropej dwar l-ITER jenħtieġ li jiġu kkomplementati bi programm vigoruż tar-riċerka fil-fużjoni sabiex dan jappoġġa l-operazzjonijiet futuri tal-ITER u t-tħejjija għall-ewwel impjant tal-enerġija mill-fużjoni.

(10)

Billi jappoġġa r-riċerka nukleari, il-Programm Euratom 2026-2027 jenħtieġ li jikkontribwixxi biex jintlaħqu l-objettivi ta’ Orizzont Ewropa – il-Programm Qafas għar-Riċerka u l-Innovazzjoni (“Orizzont Ewropa”) stabbilit bir-Regolament (UE) 2021/695 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (5) u jenħtieġ li dan jiffaċilita l-implimentazzjoni tal-istrateġija Ewropa 2030 u t-tisħiħ taż-żona Ewropea tar-riċerka.

(11)

Jenħtieġ li l-Programm Euratom 2026-2027 jfittex sinerġiji ma’ Orizzont Ewropa u programmi oħra tal-Unjoni, mit-tfassil u l-ippjanar strateġiku tagħhom, tul il-proċess tal-għażla, il-ġestjoni, il-komunikazzjoni, id-disseminazzjoni u l-isfruttament tar-riżultati tal-proġetti, sal-monitoraġġ, l-awditjar u l-governanza.

(12)

L-azzjonijiet tal-Programm Euratom 2026-2027 jenħtieġ li jkunu proporzjonati, mingħajr duplikazzjoni jew esklużjoni tal-finanzjament privat, u jenħtieġ li jkollhom valur miżjud Ewropew ċar. Dan ser jiżgura l-konsistenza bejn l-azzjonijiet tal-Programm Euratom 2026-2027 u r-regoli tal-Unjoni dwar l-għajnuna mill-Istat, filwaqt li jevita distorsjonijiet bla bżonn tal-kompetizzjoni fis-suq intern.

(13)

Filwaqt li hija l-għażla individwali ta’ kull Stat Membru jekk għandux juża l-enerġija nukleari, huwa rikonoxxut ukoll li l-enerġija nukleari taqdi rwoli differenti fi Stati Membri differenti. Permezz tal-attivitajiet ta’ riċerka tiegħu, il-Programm Euratom 2026-2027 ser jikkontribwixxi wkoll biex titrawwem diskussjoni wiesgħa fost il-partijiet ikkonċernati rilevanti kollha dwar l-opportunitajiet u r-riskji tal-enerġija nukleari.

(14)

Biex jiġu indirizzati l-ħtiġijiet ta’ edukazzjoni u taħriġ, jenħtieġ li l-Programm Euratom 2026-2027 joffri appoġġ b’kontribuzzjonijiet finanzjarji ħalli r-riċerkaturi fil-qasam nukleari jsiru eliġibbli biex jibbenefikaw mill-Azzjonijiet Marie Skłodowska-Curie fl-istess livell tar-riċerkaturi f’oqsma oħra.

(15)

Dan ir-Regolament jistabbilixxi pakkett finanzjarju għall-perjodu kollu tal-Programm Euratom 2026-2027 li jrid jikkostitwixxi l-ammont ta’ referenza primarja, skont it-tifsira tal-punt 18 tal-Ftehim Interistituzzjonali tas-16 ta’ Diċembru 2020 bejn il-Parlament Ewropew, il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea u l-Kummissjoni Ewropea dwar dixxiplina baġitarja, dwar kooperazzjoni f’materji baġitarji u dwar ġestjoni finanzjarja soda, kif ukoll dwar riżorsi proprji ġodda, inkluż pjan direzzjonali għall-introduzzjoni ta’ riżorsi proprji ġodda (6), għall-Parlament Ewropew u l-Kunsill matul il-proċedura baġitarja annwali.

(16)

Ir-Regolament (UE, Euratom) 2024/2509 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (7) (ir-“Regolament Finanzjarju”) japplika għall-Programm Euratom 2026-2027. Ir-Regolament Finanzjarju jistabbilixxi regoli dwar l-implimentazzjoni tal-baġit tal-Unjoni, inkluż regoli dwar l-għotjiet, il-premjijiet, l-akkwist, il-ġestjoni indiretta, l-istrumenti finanzjarji, il-garanziji baġitarji, l-assistenza finanzjarja u r-rimborż għal esperti esterni. Ir-regoli adottati abbażi tal-Artikolu 322 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (TFUE) jinkludu wkoll reġim ġenerali tal-kundizzjonalità għall-protezzjoni tal-baġit tal-Unjoni.

(17)

It-tipi tal-finanzjament u l-metodi tal-implimentazzjoni skont dan ir-Regolament jenħtieġ li jintgħażlu skont l-adegwatezza tagħhom biex jintlaħqu l-objettivi speċifiċi tal-azzjonijiet u jinkisbu r-riżultati, filwaqt li, b’mod partikolari, jitqiesu l-kostijiet tal-kontrolli, il-piż amministrattiv, u r-riskju mistenni tan-nuqqas ta’ konformità. Għall-għotjiet, jenħtieġ li dan ikun jikkunsidra l-użu ta’ somom f’daqqa, rati fissi u kostijiet unitarji.

(18)

Jenħtieġ li tingħata attenzjoni partikolari biex tkun żgurata parteċipazzjoni adegwata tal-intrapriżi żgħar u ta’ daqs medju (SMEs) u tas-settur privat b’mod ġenerali. Jenħtieġ li jsiru valutazzjonijiet kwantitattivi u kwalitattivi tal-parteċipazzjoni tal-SMEs bħala parti mill-arranġamenti tal-evalwazzjoni u l-monitoraġġ.

(19)

L-attivitajiet żviluppati fl-ambitu tal-Programm Euratom 2026-2027 jenħtieġ li jkollhom l-għan li jxejnu l-inugwaljanzi bejn il-ġeneri u jippromwovu l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel fir-riċerka u l-innovazzjoni, f’konformità mal-Artikoli 2 u 3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u l-Artikolu 8 TFUE. Jenħtieġ li d-dimensjoni tal-ġeneru tiġi integrata fir-riċerka u l-innovazzjoni u tingħata segwitu fl-istadji kollha taċ-ċiklu tar-riċerka.

(20)

Bl-għan li japprofondixxi r-relazzjoni bejn ix-xjenza u s-soċjetà u li jżid il-fiduċja tal-pubbliku fix-xjenza, jenħtieġ li l-Programm Euratom 2026-2027 jiffavorixxi l-involviment infurmat taċ-ċittadini u s-soċjetà ċivili f’materji ta’ riċerka u innovazzjoni billi jippromwovi l-edukazzjoni xjentifika, jagħmel l-għarfien xjentifiku aktar aċċessibbli, jiżviluppa aġendi responsabbli ta’ riċerka u innovazzjoni li jindirizzaw it-tħassib u jissodisfaw l-aspettattivi taċ-ċittadini u s-soċjetà ċivili, u jiffaċilita l-parteċipazzjoni taċ-ċittadini u s-soċjetà ċivili fl-attivitajiet tal-Programm Euratom 2026-2027.

(21)

Jenħtieġ li l-azzjonijiet li jidħlu fl-ambitu tal-Programm Euratom 2026-2027 jirrispettaw id-drittijiet fundamentali u josservaw il-prinċipji rikonoxxuti b’mod partikolari mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.

(22)

Huwa importanti li dan jibqa’ jiffaċilita l-isfruttament tal-proprjetà intellettwali żviluppata mill-parteċipanti, filwaqt li jipproteġi l-interessi leġittimi ta’ parteċipanti oħra u tal-Komunità f’konformità mat-Titolu II, il-Kapitolu 2, tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (it-“Trattat Euratom”).

(23)

Biex tiżgura l-akbar impatt possibbli tal-finanzjament tal-Euratom, meta jkun xieraq, il-Komunità tista’ tikkunsidra Sħubiji Ewropej ma’ sħab mis-settur pubbliku jew privat, dment li l-impatt mixtieq ikun jista’ jinkiseb b’mod aktar effettiv fi sħubija milli mill-Komunità waħedha, u meta mqabbel ma’ forom oħra ta’ appoġġ tal-Programm Euratom 2026-2027. Dan ir-Regolament jenħtieġ li jiżgura li sħubiji bħal dawn ikunu jħaddmu approċċ ta’ ċiklu tal-ħajja ċar u jimxu bi proċess trasparenti tal-għażla u tat-teħid tad-deċiżjonijiet f’konformità mal-Anness III tar-Regolament (UE) 2021/695.

(24)

Jenħtieġ li jkun possibbli wkoll li l-objettivi tal-Programm Euratom 2026-2027 jiġu indirizzati bi strumenti finanzjarji u garanziji baġitarji fl-ambitu ta’ programmi bbażati fuq it-TFUE, dment li l-azzjonijiet ikunu konformi mal-objettivi u r-regoli ta’ dawk il-programmi.

(25)

Biex tkun żgurata l-aktar implimentazzjoni effiċjenti possibbli u jinkiseb qafas koerenti, komprensiv u trasparenti għall-benefiċjarji, il-parteċipazzjoni fil-Programm Euratom 2026-2027 u d-disseminazzjoni tar-riżultati tar-riċerka jenħtieġ li jkunu soġġetti għar-regoli rilevanti tar-Regolament (UE) 2021/695, b’ċerti adattamenti jew eċċezzjonijiet. Jenħtieġ li għall-finijiet ta’ dan ir-Regolament japplikaw id-definizzjonijiet rilevanti u t-tipi ewlenin ta’ azzjoni stipulati f’dak ir-Regolament.

(26)

Il-fond ta’ garanzija għall-parteċipanti mwaqqaf fl-ambitu ta’ Orizzont 2020 stabbilit bir-Regolament (UE) Nru 1291/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (8) u ġestit mill-Kummissjoni ta prova li huwa mekkaniżmu ta’ salvagwardja importanti li jtaffi r-riskji assoċjati mal-ammonti dovuti u mhux rimborżati mill-parteċipanti inadempjenti. Dak il-mekkaniżmu ta’ salvagwardja jenħtieġ għalhekk li jitkompla. Barra minn hekk, azzjonijiet taħt dan ir-Regolament jenħtieġ li jiġu koperti mill-mekkaniżmu ta’ assigurazzjoni mutwa stabbilit skont ir-Regolament (UE) 2021/695.

(27)

Jenħtieġ li ċ-Ċentru tar-Riċerka Konġunta (il-“JRC”) jkompli jipprovdi lill-Unjoni u l-Istati Membri, kif xieraq, b’evidenza xjentifika u appoġġ tekniku indipendenti mmexxija mill-klijenti tul iċ-ċiklu tal-politika kollu. Jenħtieġ li l-azzjonijiet diretti tal-JRC jiġu implimentati b’mod flessibbli, effiċjenti u trasparenti, filwaqt li jkunu jitqiesu l-ħtiġijiet rilevanti tal-utenti tal-JRC u l-ħtiġijiet tal-politiki tal-Unjoni, b’mod partikolari fil-qasam tas-sikurezza, is-salvagwardji u s-sigurtà nukleari, u li jiżguraw il-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni. Skont il-konklużjonijiet tal-Kunsill tas-26 ta’ April 1994 dwar ir-rwol tal-JRC, jenħtieġ li l-JRC ikompli jiġġenera riżorsi addizzjonali permezz ta’ attivitajiet kompetittivi ta’ appoġġ għall-politiki tal-Unjoni jew f’isem partijiet terzi. Jenħtieġ li l-JRC jkun jista’ jipparteċipa f’azzjonijiet indiretti, meta l-programm ta’ ħidma rilevanti jipprevedi dan.

(28)

F’konformità mar-Regolament Finanzjarju, ir-Regolament (UE, Euratom) Nru 883/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (9) u r-Regolamenti tal-Kunsill (KE, Euratom) Nru 2988/95 (10), (Euratom, KE) Nru 2185/96 (11) u (UE) 2017/1939 (12), l-interessi finanzjarji tal-Unjoni jridu jiġu protetti b’miżuri proporzjonati, fosthom miżuri relatati mal-prevenzjoni, id-detezzjoni, il-korrezzjoni u l-investigazzjoni tal-irregolaritajiet, inkluż frodi, mal-irkupru tal-fondi mitlufa, imħallsa bi żball jew użati ħażin u, meta xieraq, mal-impożizzjoni ta’ penali amministrattivi. B’mod partikolari, f’konformità mar-Regolamenti (Euratom, KE) Nru 2185/96 u (UE, Euratom) Nru 883/2013, l-Uffiċċju Ewropew Kontra l-Frodi (OLAF) għandu s-setgħa li jwettaq investigazzjonijiet amministrattivi, inkluż kontrolli u spezzjonijiet fuq il-post, biex jistabbilixxi jekk hemmx frodi, korruzzjoni jew xi attività illegali oħra li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.L-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew (l-“UPPE”) għandu s-setgħa, f’konformità mar-Regolament (UE) 2017/1939, li jinvestiga u jipproċessa reati kriminali li jaffettwaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni kif previst fid-Direttiva (UE) 2017/1371 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (13). F’konformità mar-Regolament Finanzjarju, kwalunkwe persuna jew entità li tirċievi fondi mingħand l-Unjoni trid tikkoopera bis-sħiħ fil-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni, tagħti d-drittijiet u l-aċċess meħtieġa lill-Kummissjoni, lill-OLAF, lill-Qorti tal-Awdituri u, fir-rigward ta’ dawk l-Istati Membri li jipparteċipaw fil-kooperazzjoni msaħħa skont ir-Regolament (UE) 2017/1939, lill-UPPE, u tiżgura li kwalunkwe parti terza involuta fl-implimentazzjoni tal-fondi tal-Unjoni tagħti drittijiet ekwivalenti.

(29)

Il-pajjiżi terzi jistgħu jipparteċipaw fil-Programm Euratom 2026-2027 abbażi tal-istrumenti legali rispettivi tagħhom. F’dan ir-Regolament jenħtieġ li tiddaħħal dispożizzjoni speċifika li teħtieġ li l-pajjiżi terzi jagħtu d-drittijiet u l-aċċess meħtieġa biex l-uffiċjali awtorizzanti responsabbli, l-OLAF u l-Qorti tal-Awdituri jeżerċitaw il-kompetenzi rispettivi tagħhom b’mod komprensiv.

(30)

Biex ikunu żgurati kundizzjonijiet uniformi għall-implimentazzjoni tal-azzjonijiet fl-ambitu tal-Programm Euratom 2026-2027 u fil-monitoraġġ u l-evalwazzjoni tagħhom, jenħtieġ li l-Kummissjoni tingħata setgħat ta’ implimentazzjoni. Dawk is-setgħat jenħtieġ li jiġu eżerċitati f’konformità mar-Regolament (UE) Nru 182/2011 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (14).

(31)

Skont il-paragrafi 22 u 23 tal-Ftehim Interistituzzjonali tat-13 ta’ April 2016 dwar it-Tfassil Aħjar tal-Liġijiet (15), jenħtieġ li l-Programm Euratom 2026-2027 jiġi evalwat abbażi tal-informazzjoni miġbura f’konformità ma’ rekwiżiti speċifiċi tal-monitoraġġ, filwaqt li jkunu evitati l-piż amministrattiv, b’mod partikolari fuq l-Istati Membri, u regolamentazzjoni żejda. Meta xieraq, dawk ir-rekwiżiti jenħtieġ li jinkludu indikaturi li jistgħu jitkejlu bħala bażi għall-evalwazzjoni tal-effetti tal-Programm Euratom 2026-2027 fil-prattika.

(32)

Il-Bord tal-Gvernaturi tal-JRC, imwaqqaf bid-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 96/282/Euratom (16), ġie kkonsultat dwar il-kontenut xjentifiku u teknoloġiku tal-azzjonijiet diretti tal-JRC.

(33)

Il-Parlament Ewropew ġie kkonsultat b’mod volontarju u ta opinjoni (17). Anke l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew ġie kkonsultat b’mod volontarju u ta opinjoni (18).

(34)

Għal raġunijiet ta’ ċertezza legali, jenħtieġ li r-Regolament (Euratom) 2021/765 jitħassar,