RIALACHÁN (Euratom) 2025/1304 ÓN gCOMHAIRLE an 23 Meitheamh 2025 lena mbunaítear Clár Taighde agus Oiliúna an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach le haghaidh na tréimhse 2026-2027 lena gcomhlánaítear Fís Eorpach – an Clár Réime um Thaighde agus Nuálaíocht agus lena n-aisghairtear Rialachán (Euratom) 2021/765

(1)

Is é is aidhm don Chomhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach (‘an Comhphobal’) an caighdeán maireachtála sna Ballstáit a fheabhsú trí thaighde núicléach a chur chun cinn agus a éascú sna Ballstáit agus é a chomhlánú trí chlár taighde agus oiliúna de chuid an Chomhphobail a chur i gcrích.

(2)

Is féidir don taighde núicléach rannchuidiú leis an bhfolláine shóisialta, an rathúnas eacnamaíoch agus an inbhuanaitheacht comhshaoil trí fheabhas a chur ar an tsábháilteacht núicléach an tslándáil núicléach agus an chosaint ar radaíocht. Leis an taighde ar an gcosaint ar radaíocht, tá feabhas tagtha ar theicneolaíochtaí leighis dá dtairbhíonn a lán saoránach agus is féidir don taighde sin a bheith ina chúis le feabhsuithe ar earnálacha eile amhail an tionscal, an talmhaíocht, an comhshaol agus an tslándáil.

(3)

Agus lánurraim á tabhairt do cheart na mBallstát cinneadh a dhéanamh faoin meascán fuinnimh a bheidh acu, d’fhéadfadh torthaí taighde an chláir a bhunaítear leis an Rialachán seo cur le haistriú chuig córas fuinnimh aeráidneodrach ar bhealach sábháilte, éifeachtach, slán.

(4)

Chun leanúnachas an taighde núicléach ar leibhéal an Chomhphobail a áirithiú, is gá Clár Taighde agus Oiliúna an Chomhphobail a bhunú le haghaidh na tréimhse ón 1 Eanáir 2026 go dtí an 31 Nollaig 2027 (‘Clár Euratom 2026-2027’) ionas go mbeidh fad a thréimhse ailínithe le fad tréimhse an chreata airgeadais ilbhliantúil le haghaidh na mblianta 2021 go 2027 a leagtar síos i Rialachán (AE, Euratom) 2020/2093 ón gComhairle (1). Le Clár Euratom 2026-2027, ba cheart leanúint de phríomhghníomhaíochtaí taighde Chlár Taighde agus Oiliúna an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach roimhe seo a chur i gcrích le haghaidh na mblianta 2021-2025 a bunaíodh le Rialachán (Euratom) 2021/765 ón gComhairle (2) (‘Clár Euratom 2021-2025’), agus na cuspóirí céanna ag gabháil leis agus úsáid á bhaint as an modh cur chun feidhme céanna.

(5)

Sa tuarascáil ón gCoimisiún maidir leis an meastóireacht eatramhach ar Chlár Euratom2021-2025, cuireadh i dtábhacht ábharthacht na ngnéithe éagsúla den Chlár sin. De réir na tuarascála, áirítear ar na gnéithe sin: (a) an phunann taighde fhairsing lena dtacaítear leis an tsábháilteacht núicléach, an tslándáil núicléach agus le coimircí núicléacha, cosaint ar radaíocht agus feidhmeanna neamhchumhachtacha; (b) breisluach AE i gcás taighde ar eamhnú; (c) tacaíocht do gheallsealbhóirí trí shábháilteacht fheabhsaithe agus tríd an mbonn eolais a bhaineann le saincheisteanna sábháilteachta i dtaobh oibriú fadtéarmach na ngléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair; (d) an obair ullmhúcháin a ghabhann leis an gcás sábháilteachta, slándála agus coimircí le haghaidh ardchórais núicléacha; (e) an taighde ar chomhleá a fhorbairt tuilleadh trí rialachas a fheabhsú; agus (f) tosaíochtaí an chláir a shainiú agus conairí níos inchreidte agus níos réalaíche a shainaithint. Ba é conclúid na tuarascála gur cheart na gnéithe sin a choinneáil ar bun maidir le Clár Euratom 2026-2027.

(6)

Tá Clár Euratom 2026-2027 ceaptha agus deartha in aghaidh an ghá atá le mais chriticiúil de ghníomhaíochtaí a dtugtar tacaíocht dóibh a bhunú. Tá an méid sin le baint amach trí líon teoranta de chuspóirí sonracha a bhunú, ar cuspóirí iad atá dírithe ar úsáid shábháilte a bhaint as eamhnú núicléach i gcomhair feidhmeanna cumhachta agus neamhchumhachta, ar an saineolas is gá a fhorbairt agus a choinneáil ar bun, ar fhuinneamh comhleá a chothú agus ar thacaíocht a thabhairt do bheartais an Aontais agus a Bhallstát maidir leis an tsábháilteacht núicléach, coimircí núicléacha agus an tslándáil núicléach.

(7)

Is cuid ríthábhachtach é Clár Euratom 2026-2027 d’iarrachtaí an Aontais maidir le ceannaireacht theicneolaíoch a fhorbairt tuilleadh agus barr feabhais sa taighde agus nuálaíocht núicléach a chur chun cinn, agus maidir lena áirithiú go mbaintear amach na caighdeáin is airde i dtaca le sábháilteacht, slándáil, coimircí, cosaint ar radaíocht, breosla spíonta sábháilte, bainistiú dramhaíola radaighníomhaí agus díchoimisiúnú sa réimse núicléach, i gcomhréir le cuspóirí an chláir a leagtar amach sa Rialachán seo.

(8)

Ós rud é go mbaineann na Ballstáit uile úsáid as ábhair radaighníomhacha, tá sé tábhachtach a áirithiú go ndéanfar breosla spíonta agus dramhaíl radaighníomhach a bhainistiú ar bhealach freagrach agus sábháilte, mar a cheanglaítear le Treoir 2011/70/Euratom ón gComhairle (3), chun nach bhforchuirtear ualaí míchuí ar na glúnta atá le teacht. Le Clár Euratom 2026-2027, ba cheart leanúint de bheith ag feabhsú taighde agus forbairt a bhaineann le teicneolaíochtaí agus inniúlachtaí i réimse an bhainistithe ar bhreosla spíonta agus ar dhramhaíl radaighníomhach, agus ba cheart leanúint de bheith ag tacú leis an taighde agus forbairt sin freisin.

(9)

Laistigh de Chlár Eurotam 2026-2027, ba cheart an taighde ar an bhfuinneamh comhleá a chur chun feidhme i gcomhréir leis an Treochlár Comhleá Eorpach, ina leagtar amach an taighde agus na forbairtí a éilítear chun bonn a sholáthar do ghléasra cumhachta comhleá ginte leictreachais, agus i gcomhréir le Cinneadh 2007/198/Euratom ón gComhairle (4). Sa ghearrthéarma agus sa mheántéarma, is é is tábhachtaí tógáil agus oibriú tosaigh ITER a thabhairt i gcrích agus le clár láidir taighde ar an gcomhleá ba cheart gníomhaíochtaí na hEorpa maidir le ITER a chomhlánú chun tacú leis na hoibríochtaí ITER a bheidh ann amach anseo agus leis an ullmhúchán don chéad ghléasra cumhachta comhleá.

(10)

Trí thacú leis an taighde núicléach, le Clár Euratom 2026-2027, ba cheart rannchuidiú le cuspóirí an chláir Fís Eorpach- an Clár Réime um Thaighde agus um Nuálaíocht (‘Fís Eorpach’) a bhaint amach, ar clár é a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/695 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (5), agus ba cheart freisin cur chun feidhme straitéis Eoraip 2030 agus neartú an limistéir Eorpaigh taighde a éascú.

(11)

Le Clár Euratom 2026-2027, ba cheart sineirgí a lorg leis an gclár Fís Eorpach agus le cláir eile de chuid an Aontais, óna ndearadh agus óna bpleanáil straitéise, ar aghaidh go dtí roghnú tionscadal, bainistiú, cumarsáid, leathadh agus saothrú torthaí, mar aon le faireachán, iniúchadh agus rialachas.

(12)

Ba cheart gníomhaíochtaí Chlár Euratom 2026-2027 a bheith comhréireach, gan maoiniú príobháideach a dhúbláil ná a phlódú agus ba cheart breisluach soiléir a bheith acu don Eoraip. Áiritheoidh an méid sin an chomhsheasmhacht idir gníomhaíochtaí Chlár Euratom 2026-2027 agus rialacha an Aontais maidir le státchabhair, agus seachnófar saobhadh míchuí iomaíochta sa mhargadh inmheánach.

(13)

Cé gur faoi gach Ballstát atá sé a roghnú úsáid a bhaint nó gan a bhaint as an gcumhacht núicléach, aithnítear freisin go mbíonn róil dhifriúla ag an bhfuinneamh núicléach i mBallstáit éagsúla. Beidh Clár Euratom 2026-2027 ina rannchuidiú freisin trí bhíthin a chuid gníomhaíochtaí taighde chun plé leathan a chothú i measc na ngeallsealbhóirí ábhartha go léir maidir leis na deiseanna agus rioscaí a bhaineann leis an bhfuinneamh núicléach.

(14)

D’fhonn aghaidh a thabhairt ar na riachtanais atá ann i réimsí an oideachais agus na hoiliúna, ba cheart, le Clár Euratom 2026-2027, tacaíocht a thabhairt trí ranníocaíochtaí airgeadais chun go mbeidh taighdeoirí sa réimse núicléach incháilithe chun tairbhiú de Ghníomhaíochtaí Marie Skłodowska-Curie, ar comhchéim le taighdeoirí i réimsí eile.

(15)

Leagtar síos leis an Rialachán seo imchlúdach airgeadais d’fhad tréimhse iomlán Chlár Euratom 2026-2027 arb éard a bheidh ann an méid príomhthagartha, de réir bhrí phointe 18 den Chomhaontú Idirinstitiúideach an 16 Nollaig 2020 idir Parlaimint na hEorpa, Comhairle an Aontais Eorpaigh agus an Coimisiún Eorpach maidir leis an smacht buiséadach, comhar in ábhair bhuiséadacha agus bainistíocht fhónta airgeadais, agus maidir le hacmhainní dílse nua freisin, lena n-áirítear treochlár i dtreo acmhainní dílse nua a thabhairt isteach (6), do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle le linn an nós imeachta bhuiséadaigh bhliantúil.

(16)

Tá feidhm ag Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (7) (‘an Rialachán Airgeadais’) maidir le Clár Euratom. Leis an Rialachán Airgeadais, leagtar síos rialacha maidir le cur chun feidhme bhuiséad an Aontais, lena n-áirítear na rialacha maidir le deontais, duaiseanna, soláthar, bainistíocht indíreach, ionstraimí airgeadais, ráthaíochtaí buiséadacha, cúnamh airgeadais agus aisíocaíocht a dhéanamh le saineolaithe seachtracha. Cuimsítear freisin leis na rialacha a glacadh ar bhonn Airteagal 322 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) córas ginearálta coinníollachta chun buiséad an Aontais a chosaint.

(17)

Maidir leis na cineálacha maoiniúcháin agus na modhanna cur chun feidhme a úsáidfear faoin Rialachán seo, ba cheart iad a roghnú ar bhonn a n-oiriúnachta maidir le cuspóirí sonracha a ngníomhaíochtaí a bhaint amach agus maidir le torthaí a bhaint amach, agus aird á tabhairt, go háirithe, ar na costais rialuithe, an ualach riaracháin agus an riosca neamh-chomhlíontachta a mheastar a bheith ann. Maidir le deontais, ba cheart a chuimsiú leis sin breithniú ar úsáid cnapshuimeanna, rátaí comhréidhe agus costais aonaid.

(18)

Ba cheart aird ar leith a thabhairt ar rannpháirtíocht leordhóthanach na bhfiontar beag agus meánmhéide (FBManna) agus na hearnála príobháidí i gcoitinne a áirithiú. Ba cheart measúnuithe cainníochtúla agus cáilíochtúla a dhéanamh ar rannpháirtíocht FBManna mar chuid de na socruithe meastóireachta agus faireacháin.

(19)

Ba cheart é a bheith d’aidhm ag na gníomhaíochtaí a fhorbrófar faoi Chlár Euratom 2026-2027 deireadh a chur leis an neamhionannas inscne agus an comhionannas idir fir agus mná sa taighde agus nuálaíocht a chur chun cinn, i gcomhréir le hAirteagail 2 agus 3 den Chonradh ar an Aontas Eorpach agus Airteagal 8 de CFAE. Ba cheart an ghné inscne a chomhtháthú sa taighde agus nuálaíocht agus ba cheart leanúint den ghné sin ag gach céim den timthriall taighde.

(20)

Chun an caidreamh idir an eolaíocht agus an tsochaí a neartú agus muinín an phobail san eolaíocht a neartú, ba cheart, le Clár Euratom 2026-2027, tús áite a thabhairt do rannpháirtíocht eolach na saoránach agus na sochaí sibhialta i ndáil le hábhair thaighde agus nuálaíochta tríd an oideachas eolaíochta a chur chun cinn, trí rochtain níos fearr ar an eolas eolaíoch a sholáthar, trí chláir oibre fhreagracha maidir le taighde agus le nuálaíocht a fhorbairt lena bhfreastalaítear ar ábhair imní agus ionchas na saoránach agus na sochaí sibhialta agus trína n-éascaítear rannpháirtíocht na saoránach agus na sochaí sibhialta i ngníomhaíochtaí faoi Chlár Euratom 2026-2027.

(21)

Le gníomhaíochtaí a thagann faoi raon feidhme Chlár Euratom 2026-2027, ba cheart na cearta bunúsacha a urramú agus cloí leis na prionsabail a aithnítear i gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh go háirithe.

(22)

Is den tábhacht go leanfar d’éascaíocht a dhéanamh ar shaothrú na maoine intleachtúla a fhorbróidh na rannpháirtithe, agus leasanna dlisteanacha rannpháirtithe eile agus an Chomhphobail á gcosaint i gcomhréir le Teideal II, Caibidil 2, den Chonradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach (‘Conradh Euratom’).

(23)

Chun an tionchar is fearr is féidir a bhaint as an gcistiú ó Euratom a áirithiú, féadfaidh an Comhphobal, i gcás inarb iomchuí, breithniú a dhéanamh ar Chomhpháirtíochtaí Eorpacha le comhpháirtithe ón earnáil phoiblí nó ón earnáil phríobháideach, ar choinníoll gur féidir an tionchar inmhianaithe a bhaint amach ar bhealach níos éifeachtaí i gcomhpháirtíocht ná mar a dhéanfadh an Comhphobal as féin, agus nuair a chuirtear i gcomparáid iad le cineálacha eile tacaíochta de Chlár Euratom 2026-2027. Ba cheart a áirithiú leis an Rialachán seo go mbeidh cur chuige soiléir ag baint le comhpháirtíochtaí den sórt sin, ar cur chuige é atá bunaithe ar shaolré, agus go leanfaidh na comhpháirtíochtaí sin próiseas trédhearcach roghnúcháin agus cinnteoireachta i gcomhréir le hIarscríbhinn III a ghabhann le Rialachán (AE) 2021/695.

(24)

Ba cheart é a bheith indéanta freisin aghaidh a thabhairt ar chuspóirí Chlár Euratom 2026-2027 trí ionstraimí airgeadais agus ráthaíochtaí buiséadacha faoi chláir atá bunaithe ar CFAE, ar choinníoll go gcomhlíonfaidh na gníomhaíochtaí cuspóirí agus rialacha na gclár sin.

(25)

Chun an cur chun feidhme is éifeachtaí is féidir a áirithiú agus creat comhleanúnach cuimsitheach trédhearcach a bheith ann do na tairbhithe, ba cheart an rannpháirtíocht i gClár Euratom 2026-2027 mar aon le scaipeadh na dtorthaí taighde, a bheith faoi réir rialacha ábhartha Rialachán (AE) 2021/695, maille le roinnt modhnuithe agus eisceachtaí. Na sainmhínithe ábhartha agus príomhchineálacha gníomhaíochta a leagtar amach sa Rialachán sin, ba cheart feidhm a bheith acu chun críocha an Rialacháin seo.

(26)

Tá sé léirithe gur sásra coimirce tábhachtach atá sa chiste um ráthaíocht rannpháirtithe a bunaíodh faoin gClár Fís 2020 a bunaíodh le Rialachán (AE) Uimh. 1291/2013 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (8) agus a ndéanann an Coimisiún bainistiú air, ar sásra é lena maolaítear na rioscaí a bhaineann leis na méideanna atá dlite agus nach bhfuil aisíoctha ag rannpháirtithe mainneachtana. Ba cheart, dá bhrí sin, leanúint leis an sásra coimirce sin. Thairis sin, ba cheart gníomhaíochtaí a dhéantar faoi chuimsiú an Rialacháin seo a chumhdach leis an sásra árachais fhrithpháirtigh a bunaíodh de bhun Rialachán (AE) 2021/695.

(27)

Ba cheart don Airmheán Comhpháirteach Taighde (‘JRC’) leanúint d’fhianaise neamhspleách eolaíoch, a bheidh dírithe ar chustaiméirí, agus tacaíocht theicniúil a sholáthar don Aontas agus do na Ballstát, mar is iomchuí, ar feadh thimthriall iomlán na mbeartas. Ba cheart gníomhaíochtaí díreacha JRC a chur chun feidhme ar bhealach solúbtha, éifeachtúil, trédhearcach, agus riachtanais ábhartha úsáideoirí JRC agus riachtanais bheartais an Aontais, go háirithe i réimse na sábháilteachta núicléiche, na gcoimircí núicléacha agus na slándála núicléiche, á gcur san áireamh, agus an chosaint ar leasanna airgeadais an Aontais á háirithiú. De réir na gconclúidí ón gComhairle an 26 Aibreán 1994 maidir le ról JRC, ba cheart don JRC leanúint d’acmhainní breise a ghiniúint trí ghníomhaíochtaí iomaíocha tacaíochta do bheartais an Aontais nó thar ceann tríú páirtithe. Ba cheart JRC a bheith in ann páirt a ghlacadh i ngníomhaíochtaí indíreacha, i gcás ina bhforáiltear amhlaidh sa chlár oibre ábhartha.

(28)

I gcomhréir leis an Rialachán Airgeadais, Rialachán (AE, Euratom) Uimh. 883/2013 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (9), agus Rialachán (CE, Euratom) Uimh. 2988/95 (10), (Euratom, CE) Uimh. 2185/96 (11) agus (AE) 2017/1939 (12) ón gComhairle, tá leasanna airgeadais an Aontais le cosaint trí bhíthin bearta comhréireacha, lena n-áirítear bearta a bhaineann le neamhrialtachtaí a chosc, a bhrath, a cheartú agus a imscrúdú, lena n-áirítear calaois, le haisghabháil cistí a cailleadh, a íocadh go mícheart nó a úsáideadh go mícheart agus, i gcás inarb iomchuí, le pionóis riaracháin a fhorchur. Go sonrach, i gcomhréir le Rialachán (Euratom, CE) Uimh. 2185/96 agus (AE, Euratom) Uimh. 883/2013, tá sé de chumhacht ag an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise (OLAF) imscrúduithe riaracháin a dhéanamh, lena n-áirítear seiceálacha agus cigireachtaí ar an láthair, d’fhonn a shuí ar tharla calaois, éilliú nó aon ghníomhaíocht neamhdhleathach eile a dhéanann difear do leasanna airgeadais an Aontais. Cumhachtaítear Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh (‘OIPE’), i gcomhréir le Rialachán (AE) 2017/1939, chun coireanna a dhéanann difear do leasanna airgeadais an Aontais, dá bhforáiltear i dTreoir (AE) 2017/1371 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle, a imscrúdú agus a ionchúiseamh (13). I gcomhréir leis an Rialachán Airgeadais, aon duine nó aon eintiteas a fhaigheann cistiú ón Aontas, táthar le hoibriú i gcomhar go hiomlán maidir le cosaint leasanna airgeadais an Aontais, na cearta agus an rochtain is gá a thabhairt don Choimisiún, do OLAF, don Chúirt Iniúchóirí agus, i ndáil leis na mBallstát sin atá rannpháirteach sa chomhar feabhsaithe de bhun Rialachán (AE) 2017/1939, do OIPE, agus táthar le háirithiú go ndéanfaidh aon tríú páirtí a bheidh páirteach i gcur chun feidhme cistí ón Aontas cearta coibhéiseacha a thabhairt.

(29)

Féadfaidh tríú tíortha a bheith rannpháirteach i gClár Euratom 2026-2027 ar bhonn a n-ionstraimí dlí féin. Ba cheart foráil ar leith a thabhairt isteach leis an Rialachán seo lena gcuirfear de cheangal ar thríú tíortha na cearta agus an rochtain is gá a thabhairt don oifigeach údarúcháin freagrach, do OLAF agus don Chúirt Iniúchóirí chun go bhféadfaidh siad a gcuid inniúlachtaí féin a fheidhmiú go cuimsitheach.

(30)

Chun coinníollacha aonfhoirmeacha a áirithiú chun na gníomhaíochtaí faoi Chlár Euratom a chur chun feidhme agus chun faireachán agus meastóireacht a dhéanamh orthu, ba cheart cumhachtaí cur chun feidhme a thabhairt don Choimisiún. Ba cheart na cumhachtaí sin a fheidhmiú i gcomhréir le Rialachán (AE) Uimh. 182/2011 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (14).

(31)

De bhun mhíreanna 22 agus 23 den Chomhaontú Idirinstitiúideach an 13 Aibreán 2016 maidir le Reachtóireacht Níos Fearr (15), ba cheart meastóireacht a dhéanamh ar Chlár Euratom ar bhonn na faisnéise arna bailiú i gcomhréir le ceanglais faireacháin shonracha, agus ag an am céanna ualach riaracháin, go háirithe ar na Ballstáit, agus ró-rialáil, á seachaint. Ar na ceanglais sin ba cheart a chuimsiú, i gcás inarb iomchuí, táscairí intomhaiste mar bhonn chun meastóireacht a dhéanamh ar éifeachtaí Chlár Euratom 2026-2027 ar an láthair.

(32)

Maidir le Bord Gobharnóirí JRC, a bunaíodh le Cinneadh 96/282/Euratom ón gCoimisiún (16), chuathas i gcomhairle leis maidir le hinneachar eolaíoch agus teicneolaíoch ghníomhaíochtaí díreacha JRC.

(33)

Chuathas i gcomhairle le Parlaimint na hEorpa ar bhonn deonach agus tá tuairim tugtha uaithi (17). Chuathas i gcomhairle le Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa ar bhonn deonach agus tá tuairim tugtha uaidh (18).

(34)

Ar chúiseanna deimhneachta dlíthiúla, ba cheart Rialachán (Euratom) 2021/765 a aisghairm,