TREOIR (AE) 2025/2360 Ó PHARLAIMINT NA hEORPA AGUS ÓN gCOMHAIRLE an 12 Samhain 2025 maidir le Faireachán Ithreach agus Athléimneacht Ithreach (an Dlí maidir le Faireachán Ithreach)

(1)

Is acmhainn ríthábhachtach theoranta í an ithir agus meastar gur rud neamh-inathnuaite í agus nach féidir í a athsholáthar ar amscála daonna. Tá sí ríthábhachtach don gheilleagar, don chomhshaol agus don tsochaí i gcoitinne.

(2)

Is ithreacha sláintiúla iad na hithreacha atá i riocht maith ceimiceach, bitheolaíoch agus fisiceach agus ar féidir leo, dá bhrí sin, seirbhísí éiceachórais atá ríthábhachtach don duine agus don chomhshaol a sholáthar, amhail bia sábháilte, cothaitheach agus leordhóthanach, bithmhais, uisce glan, timthriall cothaitheach, stóráil carbóin agus gnáthóg le haghaidh na bithéagsúlachta. Tá ithreacha ríthábhachtach freisin chun slándáil an tsoláthair bia a áirithiú. Meastar, áfach, go bhfuil idir 60 agus 70 % d’ithreacha an Aontais díghrádaithe agus go mbíonn siad ag dul in olcas i gcónaí.

(3)

Soláthraíonn ithreacha seirbhísí eile freisin, amhail gníomhú mar ardán fisiceach do bhonneagar agus do ghníomhaíochtaí daonna, a bheith ina bhfoinse amhábhar, nó a bheith ina gcartlann d’oidhreacht gheolaíoch, gheomoirfeolaíoch agus seandálaíochta. Ní theastaíonn éiceachóras feidhmiúil chun na seirbhísí eile sin go léir a sholáthar. Is minic is iad na húsáidí is forleithne a bhaintear as ithir na seirbhísí eile sin, rud is cúis le caillteanas suntasach seirbhísí éiceachórais ríthábhachtacha. Tá sé tábhachtach, dá bhrí sin, cothromaíocht a bhaint amach idir an dá chineál sin de sheirbhísí a sholáthraíonn ithreacha.

(4)

Déanann díghrádú ithreach difear do sheirbhísí éiceachórais a sholáthraíonn ithreacha, agus bíonn tionchar diúltach aige ar shláinte an duine agus ar an gcomhshaol. Is féidir a bheith i gceist le díghrádú ithreach gnéithe a bhaineann le díghrádú fisiceach, amhail séalú ithreach agus saorgú ithreach i gcoitinne, creimeadh ithreach, balcadh ithreach agus laghdú ar choinneáil agus ar insíothlú uisce ithreach, agus gnéithe a bhaineann le díghrádú ceimiceach nó bitheolaíoch, amhail farasbarr agus ídiú cothaitheach, aigéadú, salannú agus éilliú ithreach, agus caillteanas carbóin orgánaigh ithreach, caillteanas bithéagsúlachta ithreach agus caillteanas gníomhaíochta bitheolaíche ithreach.

(5)

Cosnaíonn an díghrádú ithreach na billiúin euro ar an Aontas gach bliain. Bíonn tionchar ag sláinte ithreach ar sholáthar na seirbhísí éiceachórais lena ngabhann sochar eacnamaíoch suntasach. Tá ciall fhónta eacnamaíoch le feabhas a dhéanamh ar an tsláinte ithreach agus d’fhéadfadh ardú suntasach ar phraghas agus ar luach talún san Aontas teacht as. Thairis sin, féadfaidh sé na céadta bliain a ghlacadh chun oiread agus 1 cheintiméadar de bharrithir a tháirgeadh, ach is féidir leis an bpróiseas díghrádaithe agus caillteanas iomlán ithreach tarlú go tapa.

(6)

I dteachtaireacht ón gCoimisiún an 11 Nollaig 2019 dar teideal The European Green Deal [An Comhaontú Glas don Eoraip], leagtar amach treochlár uaillmhianach chun an tAontas a chlaochlú ina shochaí chóir rathúil, ag a bhfuil geilleagar nua-aimseartha iomaíoch atá tíosach ar acmhainní, a bhfuil sé d’aidhm aige caipiteal nádúrtha an Aontais a chosaint, a chaomhnú agus a fheabhsú agus sláinte agus folláine a shaoránach a chosaint. Mar chuid den Chomhaontú Glas don Eoraip, ghlac an Coimisiún Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 20 Bealtaine 2020 dar teideal EU Biodiversity Strategy for 2030, Bringing nature back into our lives [Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030, An dúlra a thabhairt ar ais inár saol], an Straitéis ‘Ón bhFeirm go dtí an Forc’ a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 20 Bealtaine 2020 dar teideal A Farm to Fork Strategy for a fair, healthy and environmentally-friendly food system [Straitéis ‘Ón bhFeirm go dtí an Forc’ le haghaidh córas bia atá cothrom, sláintiúil agus neamhdhíobhálach don chomhshaol], an Plean Gníomhaíochta um Aer, Uisce agus Ithir Saor ó Thruailliú a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 12 Bealtaine 2021 dar teideal Pathway to a Healthy Planet for All EU Action Plan: Towards Zero Pollution for Air, Water and Soil [Conair i dtreo Pláinéad Sláintiúil do Chách - Plean Gníomhaíochta an Aontais Eorpaigh: I dtreo Aer, Uisce agus Ithir Saor ó Thruailliú], Straitéis an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú don Athrú Aeráide a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 24 Feabhra 2021 dar teideal Forging a climate - resilient Europe - the new EU Strategy on Adaptation to Climate Change [Eoraip atá seasmhach ó thaobh na haeráide de a chruthú - Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide] agus Straitéis Ithreach an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 17 Samhain 2021 dar teideal EU Soil Strategy for 2030: Reaping the benefits of healthy soils for people, food, nature and climate [Straitéis Ithreach an Aontais Eorpaigh go dtí 2030: Tairbhí ithreacha sláintiúla do dhaoine, do bhia, don dúlra agus don aeráid].

(7)

Tá an tAontas tiomanta do Chlár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe don Fhorbairt Inbhuanaithe agus do na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe (SFInna) a ghabhann leis. Rannchuidíonn ithreacha sláintiúla go díreach le baint amach SFInna éagsúla, go háirithe SFI 2 (díothú an ocrais), SFI 3 (sláinte mhaith agus dea-bhail), SFI 6 (uisce glan agus sláintíocht), SFI 11 (cathracha agus pobail inbhuanaithe), SFI 12 (patrún freagrach tomhaltais agus táirgeachta), SFI 13 (gníomhaíocht ar son na haeráide) agus SFI 15 (beathra ar talamh). Tá sé d’aidhm ag SFI 15.3 an gaineamhlú a chomhrac, talamh agus ithir dhíghrádaithe a athchóiriú, lena n-áirítear talamh atá buailte ag an ngaineamhlú, ag an triomach agus ag tuilte, agus gach iarracht a dhéanamh domhan atá neodrach ó thaobh díghrádú talún a bhaint amach faoi 2030.

(8)

Tháinig an tAontas agus na Ballstáit, mar pháirtithe i gCoinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an mBithéagsúlacht (4), arna fhormheas le Cinneadh 93/626/CEE ón gComhairle (5), ar chomhaontú ag an 15ú Comhdháil de na Páirtithe sa Choinbhinsiún sin maidir le ‘Creat Domhanda Bithéagsúlachta Kunming-Montréal’, a gcuimsítear ann roinnt spriocanna domhanda le haghaidh 2030 atá dírithe ar ghníomhaíochtaí atá ábhartha maidir le sláinte ithreach. De réir an Chreata sin, is gá rannchuidiú an dúlra le daoine, lena n-áirítear sláinte ithreach, a athchóiriú, a choinneáil ar bun agus a fheabhsú.

(9)

Thug an tAontas agus na Ballstáit, mar pháirtithe i gCoinbhinsiún na Náisiún Aontaithe chun an Gaineamhlú a Chomhrac sna tíortha ina bhfuil triomach mór agus/nó gaineamhlú, go háirithe san Afraic (UNCCD) (6), arna fhormheas le Cinneadh 98/216/CE ón gComhairle (7), gealltanas an gaineamhlú a chomhrac agus éifeachtaí an triomaigh a mhaolú sna tíortha atá thíos leo. Dhearbhaigh ceithre Bhallstát déag, eadhon an Bhulgáir, an Ghréig, an Spáinn, an Fhrainc, an Chróit, an Iodáil, an Chipir, an Laitvia, an Ungáir, Málta, an Phortaingéil, an Rómáin, an tSlóivéin agus an tSlóvaic, gur tíortha iad atá thíos leis an ngaineamhlú faoi UNCCD.

(10)

I gcomhthéacs Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (UNFCCC), arna fhormheas le Cinneadh 94/69/CE ón gComhairle (8), meastar gur foinse charbóin agus linn charbóin iad an talamh agus an ithir go comhuaineach. Thug an tAontas agus a Bhallstáit gealltanas, mar pháirtithe in UNFCCC, bainistiú inbhuanaithe, caomhnú agus feabhsú linnte carbóin agus taiscumar carbóin a chur chun cinn.

(11)

Luaitear i Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 go bhfuil sé fíor-riachtanach dlús a chur le hiarrachtaí chun an torthúlacht ithreach a chosaint, an creimeadh ithreach a laghdú agus ábhar orgánach ithreach a mhéadú trí chleachtais inbhuanaithe um bainistiú ithreach a ghlacadh. Luaitear inti freisin go bhfuil gá le dul chun cinn suntasach i dtaobh láithreáin ina bhfuil ithir éillithe a shainaithint, ithreacha díghrádaithe a athchóiriú, na coinníollacha le haghaidh stádas maith éiceolaíoch ithreacha a shainiú, cuspóirí athchóiriúcháin a thabhairt isteach agus feabhas a chur ar an bhfaireachán ar shláinte ithreach.

(12)

Le Straitéis Ithreach an Aontais Eorpaigh go dtí 2030, leagtar síos an fhís fhadtéarmach go mbeidh éiceachórais ithreach uile an Aontais i riocht sláintiúil faoi 2050 agus go mbeidh siad níos athléimní dá réir. Mar phríomhréiteach, rannchuidíonn ithreacha sláintiúla le haghaidh a thabhairt ar spriocanna an Aontais mar atá aeráidneodracht a bhaint amach agus a bheith níos athléimní i ndáil leis an athrú aeráide, geilleagar glan agus ciorclach, lena n-áirítear bithgheilleagar glan agus ciorclach, a fhorbairt, an chailliúint bithéagsúlachta a aisiompú, sláinte an duine a chosaint, an gaineamhlú a stopadh agus an díghrádú talún a aisiompú.

(13)

Tá an cistiú ríthábhachtach chun gur féidir aistriú chuig ithreacha sláintiúla. Le Creat Airgeadais Ilbhliantúil 2021-2027, a leagtar síos i Rialachán (AE, Euratom) 2020/2093 ón gComhairle (9), cuirtear roinnt deiseanna cistiúcháin ar fáil chun ithreacha a chosaint, a bhainistiú go hinbhuanaithe agus a athghiniúint. Tá ‘Comhaontú Ithreach don Eoraip’ ar cheann de chúig cinn de mhisin an Aontais Eorpaigh a chuimsítear sa chlár Fís Eorpach - an Clár Réime um Thaighde agus um Nuálaíocht, a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/695 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (10), agus tá an comhaontú sin tiomnaithe go sonrach do shláinte ithreach a chur chun cinn. Is ionstraim fhíorthábhachtach chun an Treoir seo a chur chun feidhme é Misean an Aontais Eorpaigh dar teideal ‘Comhaontú Ithreach don Eoraip’ agus is é is aidhm dó an t-aistriú chuig ithreacha sláintiúla a threorú trí chlár uaillmhianach taighde agus nuálaíochta a chistiú, líonra de 100 ceann de shaotharlanna beo agus tithe solais a bhunú i limistéir thuaithe agus uirbeacha, forbairt creata chomhchuibhithe um fhaireachán ithreach a chur chun cinn agus feasacht a mhéadú ar thábhacht na hithreach. Ar bheartais agus cláir eile an Aontais ina gcuimsítear cuspóirí a rannchuidíonn le hithreacha sláintiúla, tá an comhbheartas talmhaíochta (CBT), cistí an bheartais comhtháthaithe, an Clár don Chomhshaol agus do Ghníomhú ar son na hAeráide (LIFE), a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/783 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (11), an clár Fís Eorpach, an Ionstraim um Thacaíocht Theicniúil, a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/240 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (12), an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/241 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (13), agus an clár InvestEU, a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/523 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (14). Ós rud é gur leas coiteann é an sprioc go mbeadh gach ithir laistigh den Aontas i riocht sláintiúil, is gá slógadh acmhainní a mhéadú, lena n-áirítear caipiteal príobháideach, agus feabhas a chur ar an gcomhar le hinstitiúidí airgeadais ábhartha, amhail an Banc Eorpach Infheistíochta, chun tacú le sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach.

(14)

I Straitéis Ithreach an Aontais Eorpaigh go dtí 2030, d’fhógair an Coimisiún go dtíolacfadh sé togra reachtach maidir le sláinte ithreach chun go bhféadfaí cuspóirí na Straitéise sin a chomhlíonadh agus dea-shláinte ithreach a bhaint amach ar fud an Aontais faoi 2050. Sa rún uaithi an 28 Aibreán 2021 maidir le cosaint ithreach, chuir Parlaimint na hEorpa i dtábhacht a thábhachtaí atá sé an ithir a chosaint agus ithreacha sláintiúla a chur chun cinn san Aontas, agus é a chur san áireamh go mbíonn an díghrádú ithreach ar siúl i gcónaí, d’ainneoin na gníomhaíochta teoranta agus éagothroime atá á déanamh i roinnt Ballstát. D’iarr Parlaimint na hEorpa ar an gCoimisiún creat coiteann dlíthiúil uile-Aontais a dhearadh, ina dtabharfaí lánurraim do phrionsabal na coimhdeachta, maidir le hithir a chosaint agus a úsáid go hinbhuanaithe, agus aghaidh á tabhairt ar gach mórbhagairt ithreach. Rud atá suntasach, leag Parlaimint na hEorpa béim ar na rioscaí a eascraíonn as easpa cothroime iomaíochta d’fheidhmiú an mhargaidh inmheánaigh agus an acmhainneacht láidir a bheadh ag creat coiteann dlíthiúil maidir le hithir chun iomaíocht chóir a spreagadh san earnáil phríobháideach, réitigh nuálacha agus fios gnó a fhorbairt agus onnmhairiú teicneolaíochtaí lasmuigh den Aontas a neartú.

(15)

Sna conclúidí uaithi an 23 Deireadh Fómhair 2020, thacaigh an Chomhairle leis an gCoimisiún agus dlús á chur leis na hiarrachtaí atáthar a dhéanamh chun gur fearr a chosnófar ithreacha agus bithéagsúlacht ithreach, mar acmhainn neamh-inathnuaite ríthábhachtach.

(16)

Le Rialachán (AE) 2021/1119 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (15), leagtar amach cuspóir ceangailteach maidir le haeráidneodracht san Aontas faoi 2050 agus maidir le hastaíochtaí diúltacha ina dhiaidh sin, atá le baint amach trí thús áite a thabhairt do laghduithe tapa agus intuartha ar astaíochtaí agus, ag an am céanna, feabhas a chur ar aistrithe trí linnte nádúrtha. A bhuí leis an mbainistiú ithreach inbhuanaithe, méadaítear an ceapadh carbóin agus, i bhformhór na gcásanna, cruthaítear comhthairbhí leis sin d’éiceachórais agus don bhithéagsúlacht. I dteachtaireacht ón gCoimisiún an 15 Nollaig 2021 dar teideal ‘Timthriallta Carbóin Inbhuanaithe’, cuireadh i dtábhacht nach mór na gníomhaíochtaí ar trína mbíthin a aistrítear go cinnte carbón ón atmaisféar a shainaithint go soiléir agus go trédhearcach, amhail creat de chuid an Aontais a fhorbairt chun aistrithe carbóin ó éiceachórais nádúrtha, lena n-áirítear ithreacha, a dheimhniú. Thairis sin, i Rialachán (AE) 2018/841 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (16), ní hamháin go leagtar síos gur bunghníomhaíocht é an ceapadh carbóin trína mbainfear amach na spriocanna ar an gconair i dtreo Eoraip aeráidneodrach, ach iarrtar ar na Ballstáit ann freisin córas a ullmhú chun faireachán a dhéanamh ar na stoic carbóin ithreach, trí úsáid a baint, inter alia, as tacair sonraí an tsuirbhé staidrimh fráma limistéir ar úsáid/cumhdach talún (LUCAS).

(17)

I Straitéis an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú don Athrú Aeráide, cuireadh i dtábhacht go méadófaí an soláthar uisce ghlain agus fionnuisce agus go laghdófaí tionchair na dtuilte agus na dtriomach ach úsáid a bhaint as réitigh dhúlrabhunaithe istigh faoin tír, lena n-áirítear feidhm na hithreach mar spúinse a athchóiriú. Tá sé tábhachtach méadú a dhéanamh ar acmhainneacht na n-ithreacha uisce a choinneáil agus a íonú agus truailliú a laghdú.

(18)

Sa Phlean Gníomhaíochta um Aer, Uisce agus Ithir Saor ó Thruailliú, leagtar amach an fhís le haghaidh 2050 go laghdófar an truailliú aeir, uisce agus ithreach go leibhéil nach measfar a thuilleadh a bheith díobhálach don tsláinte ná d’éiceachórais nádúrtha, agus lena n-urramófar na teorainneacha lena bhfuil ár bpláinéad in ann a bheith ag teacht, agus lena gcruthófar, dá bhrí sin, comhshaol a bheidh saor ó thocsainí.

(19)

I dteachtaireacht ón gCoimisiún an 23 Márta 2022 dar teideal ‘An tslándáil bia a choimirciú agus athléimneacht na gcóras bia a neartú’, cuireadh i dtábhacht go bhfuil an inbhuanaitheacht bia ríthábhachtach do shlándáil an tsoláthair bia. Is athléimní córas bia an Aontais a bhuí le hithreacha sláintiúla ó tharla go gcuireann siad an bonn faoin mbia cothaitheach leordhóthanach.

(20)

Tá sé riachtanach bearta a leagan síos chun faireachán agus measúnú a dhéanamh, agus tacaíocht a thabhairt, ar bhonn uile-Aontais agus comhchuibhithe, i leith sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach agus chun dul i ngleic le láithreáin éillithe, chun ithreacha sláintiúla a bhaint amach faoi 2050, chun ithreacha a choinneáil i riocht sláintiúil agus chun cuspóirí an Aontais maidir leis an aeráid agus leis an mbithéagsúlacht a chomhlíonadh, chun triomaigh agus tubaistí nádúrtha a chosc agus chun freagairt orthu, chun sláinte an duine a chosaint agus chun slándáil an tsoláthair bia agus sábháilteacht bia a áirithiú.

(21)

Is in ithreacha a bhíonn níos mó ná 25 % den bhithéagsúlacht uile agus is iad an dara linn charbóin is mó ar domhan iad. De bharr a n-acmhainneachta carbón a ghabháil agus a stóráil, rannchuidíonn ithreacha sláintiúla le baint amach chuspóirí an Aontais maidir leis an athrú aeráide. Cuimsíonn bithéagsúlacht ithreach miocrorgánaigh, lena n-áirítear baictéir, fungais, prótaistigh agus néimeatóidí, chomh maith le horgánaigh níos mó, amhail péisteanna talún agus feithidí, agus fréamhacha plandaí, ar nithe iad sin a thagann le chéile chun cur le héagsúlacht éiceolaíoch agus fheidhmiúil na n-éiceachóras ithreach. Is le hithreacha sláintiúla freisin a sholáthraítear gnáthóg fhabhrach inar féidir le horgánaigh a bheith ag fás agus tá siad ríthábhachtach chun an bhithéagsúlacht agus cobhsaíocht na n-éiceachóras gaolmhar a fheabhsú. Tá dlúthcheangal idir an bhithéagsúlacht thíos faoin talamh agus os a cionn, agus idirghníomhaíonn siad trí bhíthin caidrimh fhrithpháirteacha idir speicis, amhail fungais mhíciríosa a nascann fréamhacha plandaí. Dá bhrí sin, ba cheart a aithint go mbaineann tábhacht le bailiú agus anailísiú na faisnéise maidir le láithreacht na mbaictéar ithreach agus na bhfungas ithreach agus ba cheart dó sin a bheith mar bhonn don fhaireachán bithéagsúlachta a d’fhéadfaí a leathnú amach anseo.

(22)

Tá ábhar orgánach ithreach ríthábhachtach chun seirbhísí éiceachórais ithreach agus feidhmeanna éiceachórais ithreach a sholáthar, toisc go laghdaíonn sé an díghrádú ithreach amhail creimeadh agus balcadh, agus, ag an am céanna, méadaíonn sé acmhainneacht maolánaithe, coinneála uisce, insíothlaithe agus malartaithe caitian na hithreach. Is féidir le hábhar orgánach ithreach feabhas a chur ní hamháin ar chobhsaíocht struchtúrach ithreacha, ach ar fhorbairt bithmhaise freisin, lena n-áirítear méadú ar tháirgeacht barr. Ina theannta sin, bíonn tionchar dearfach ag ábhar orgánach ithreach ar an mbithéagsúlacht ithreach agus is féidir leis an méid carbóin a cheaptar in ithreacha agus, dá bhrí sin, na stoic carbóin orgánaigh ithreach a mhéadú, rud a chuidíonn le maolú ar an athrú aeráide agus le hoiriúnú don athrú sin.

(23)

Is iad tuilte, falscaithe agus teagmhais adhaimsire na rioscaí tubaiste nádúrtha is mó a bhfuil imní fúthu ar fud na hEorpa. Tá méadú ag teacht go gasta ar an imní faoi thriomaigh agus ganntanas uisce ar fud an Aontais. In 2020, mheas 24 Bhallstát go raibh triomaigh agus ganntanas uisce ina bpríomhrioscaí tubaiste atá ag teacht chun cinn nó a bhaineann leis an aeráid, i gcomparáid le 11 Bhallstát in 2015. Tá ithreacha sláintiúla ríthábhachtach chun an athléimneacht i ndáil le triomaigh agus tubaistí nádúrtha a áirithiú. Le cleachtais a fheabhsaíonn coinneáil uisce agus infhaighteacht cothaitheach in ithreacha, struchtúr ithreach, bithéagsúlacht ithreach agus ceapadh carbóin, méadaítear athléimneacht na n-éiceachóras, na bplandaí agus na mbarr chun an triomach, tubaistí nádúrtha, tonnta teasa agus teagmhais adhaimsire a sheasamh agus téarnamh a dhéanamh ina ndiaidh, ar rudaí iad a tharlóidh ar bhonn níos minice amach anseo de dheasca an athraithe aeráide. Os a choinne sin, gan bainistiú ithreach iomchuí, bíonn triomach agus tubaistí nádúrtha ina gcúis le díghrádú ithreach agus beidh ithreacha míshláintiúla againn dá dheasca. Trí fheabhas a chur ar shláinte ithreach, cuidítear chun maolú a dhéanamh ar na básanna agus ar na caillteanais eacnamaíocha a eascraíonn as teagmhais fhoircneacha a bhaineann leis an aeráid; san Aontas idir 1980 agus 2021 mar thoradh ar na teagmhais sin bhí níos mó ná 182 000 taismeach ann agus cailleadh timpeall EUR 560 billiún.

(24)

Rannchuidíonn an tsláinte ithreach go díreach le sláinte agus folláine an duine. Soláthraíonn ithreacha sláintiúla bia sábháilte agus cothaitheach, agus tá siad in ann éilleáin a scagadh, rud a chaomhnaíonn cáilíocht an uisce óil. Is féidir le héilliú ithreach díobháil a dhéanamh do shláinte an duine trí ionghabháil, ionanálú nó teagmháil dheirmeach. Téann sé chun tairbhe don duine teagmháil a bheith aige nó aici le pobal miocróbach na hithreach sláintiúla chun an córas imdhíonachta agus frithsheasmhacht in aghaidh galair agus ailléirgí áirithe a fhorbairt. Tacaíonn ithreacha sláintiúla le fás crann, bláthanna agus féar, agus cruthaíonn siad bonneagar glas a thairgeann luach aeistéitiúil, folláine agus cáilíocht saoil fheabhsaithe.

(25)

Bíonn tionchar ag an díghrádú ithreach ar thorthúlacht na hithreach, an táirgeacht, an fhrithsheasmhacht in aghaidh lotnaidí agus cáilíocht chothaitheach an bhia. Ós rud é go dtáirgtear 95 % dár mbia go díreach nó go hindíreach ar ithreacha agus go mbíonn an daonra domhanda ag dul i méid i gcónaí, tá sé ríthábhachtach go bhfanfaidh an acmhainn nádúrtha theoranta sin sláintiúil chun slándáil an tsoláthair bia a áirithiú san fhadtéarma agus chun táirgiúlacht agus brabúsacht thalmhaíocht an Aontais a áirithiú. Is den tábhacht é sláinte ithreach a choinneáil ar bun nó a fheabhsú agus rannchuidiú le hinbhuanaitheacht agus athléimneacht an chórais bia.

(26)

Is é is cuspóir mianaidhme fadtéarmach don Treoir seo ithreacha sláintiúla a bhaint amach faoi 2050. I bhfianaise an eolais theoranta maidir le riocht ithreacha agus maidir le héifeachtacht agus costais na mbeart chun sláinte ithreach a athghiniúint, dírítear sa Treoir seo ar chreat um fhaireachán ithreach a bhunú agus ar mheasúnú a dhéanamh ar staid na n-ithreacha ar fud an Aontais. Áirítear sa Treoir seo freisin tacaíocht do shláinte ithreach agus athléimneacht ithreach agus do mheasúnú agus bainistiú a dhéanamh ar na rioscaí a bhaineann le láithreáin éillithe. Mar sin féin, ní fhorchuirtear léi oibleagáid ar na Ballstáit maidir le hithreacha sláintiúla a bhaint amach faoi 2050 ná ní leagtar síos léi spriocanna idirmheánacha. A luaithe a bheidh torthaí an chéad mheasúnaithe ar shláinte ithreach agus an anailís ghaolmhar ar threochtaí ar fáil, ba cheart don Choimisiún breithniú a dhéanamh ar an dul chun cinn atá déanta i dtreo cuspóirí na Treorach seo a bhaint amach agus measúnú a dhéanamh i dtaobh an gá í a leasú, i gcás inarb iomchuí.

(27)

Chun aghaidh a thabhairt ar na brúnna a chuirtear ar ithreacha agus chun tacú le sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach, éilítear go gcuirfear san áireamh saintréithe áirithe, eadhon éagsúlacht na gcineálacha ithreach, na dálaí sonracha áitiúla agus aeráide agus an úsáid talún nó an cumhdach talún. Is iomchuí, dá bhrí sin, go mbunóidh na Ballstáit ceantair ithreach agus aonaid ithreach. Ba cheart do cheantair ithreach na críocha riaracháin atá faoi fhreagracht struchtúr rialachais iomchuí a léiriú agus aonad ithreach iomlán amháin nó níos mó a chumhdach. Dá réir sin, ba cheart d’aonaid ithreach leibhéal áirithe aonchineálachta maidir leis na saintréithe sin a léiriú, chun faireachán agus measúnú a dhéanamh ar shláinte ithreach ar fud chríoch uile na mBallstát. Ba cheart na haonaid ithreach a bheith faoi fhreagracht na struchtúr rialachais sin, rud a chuirfeadh ar chumas na mBallstát a áirithiú go ndéanfaí faireachán agus measúnú cuí ar shláinte ithreach, agus go gcomhlíonfadh an tacaíocht do shláinte ithreach agus athléimneacht ithreach na ceanglais faoin Treoir seo.

(28)

Chun an suirbhé samplála a dhearadh le haghaidh faireachán ithreach, beidh ar na Ballstáit a gceantair ithreach agus a n-aonaid ithreach a chur san áireamh. Chun leibhéal leordhóthanach comhchuibhithe a áirithiú idir na Ballstáit, ba cheart tacar íoschritéar a bhunú ar leibhéal an Aontais chun aonaid ithreach a shainiú, agus an cineál ithreach agus an úsáid talún ar a laghad á gcur san áireamh. Chun na críche sin, d’fhéadfaí úsáid a bhaint as an léarscáil Réigiúin Ithreach an Aontais Eorpaigh agus a Thíortha Comharsanacha ar scála 1:5 000 000, arna foilsiú ag Institiúid Cónaidhme na nGeo-eolaíochtaí agus na nAcmhainní Nádúrtha, i gcomhpháirt leis an Airmheán Comhpháirteach Taighde (ACT). Cuireann an léarscáil sin leis na cineálacha ithreach a shainítear sa Bhonn Tagartha Domhanda maidir le hAcmhainní Ithreach, arna chomhordú ag Aontas Idirnáisiúnta na nEolaíochtaí Ithreach, chomh maith le bunsonraí atá go hiomlán inchomparáide agus comhchuibhithe ar an leibhéal ilchríochach, amhail maidir leis an aeráid, topagrafaíocht, rilíf, geolaíocht agus fásra. A mhéid a bhaineann le húsáid talún, feidhmíonn na catagóirí a shainítear i Rialachán (AE) 2018/841 agus sa Treoirlínte ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (IPCC) mar bhonn comhchuibhithe don tuairisciú ar úsáid talún. Dá bhrí sin, chun aonaid ithreach a shainiú, ba cheart do na Ballstáit na ceantair ithreach, ar a laghad, a chur san áireamh, chomh maith leis na réigiúin ithreach agus na catagóirí úsáide talún. Mar gheall ar inathraitheacht spásúil sna hairíonna ithreach agus san úsáid a bhaintear as an talamh, is féidir limistéir neamhchomharsanacha a bheith ina n-aonad ithreach. Ina theannta sin, is féidir dálaí aeráide agus comhshaoil a chur san áireamh agus aonaid ithreach á sainiú. D’fhéadfaí faisnéis ar leibhéal an Aontais, ar an leibhéal náisiúnta nó ar an leibhéal fonáisiúnta atá níos mionsonraithe nó níos nuashonraithe a úsáid nuair a bheadh sí ar fáil. Agus a n-aonaid ithreach á mbunú acu, is féidir leis na Ballstáit leas a bhaint as sonraí breise atá ar fáil maidir leis an aeráid, criosanna comhshaoil nó abhantracha. Sa chomhthéacs sin, tá Tuarascáil Alterra 2281 ó mhí Eanáir 2012 dar teideal Descriptions of the European Environmental Zones and Strata thar a bheith ábhartha ós rud é go soláthraítear inti tacair sonraí i dtaca le haicmiú cineálach shrathú comhshaoil na hEorpa, arna gcomhiomlánú ina gcriosanna comhshaoil, ar féidir leis na Ballstáit iad a úsáid chun aonaid ithreach a bhunú.

(29)

Chun rialachas iomchuí a áirithiú i ndáil le hithreacha, ba cheart a cheangal ar na Ballstáit na húdaráis inniúla a ainmniú atá freagrach ar leibhéal atá iomchuí chun na hoibleagáidí dá bhforáiltear sa Treoir seo a chomhlíonadh, lena n-áirítear údarás inniúil amháin nó níos mó le haghaidh gach ceantair ithreach. Ba cheart cead a thabhairt do na Ballstáit aon údarás inniúil breise ar an leibhéal iomchuí, lena n-áirítear ar an leibhéal náisiúnta nó fonáisiúnta, a ainmniú. Tá sé fíor-riachtanach go soláthróidh na Ballstáit faisnéis atá cothrom le dáta don Choimisiún maidir leis na húdaráis inniúla ainmnithe.

(30)

Ba cheart cead a bheith ag na Ballstáit an t-údarás inniúil iomchuí a ainmniú chun na hoibleagáidí dá bhforáiltear sa Treoir seo a chomhlíonadh ag láithreáin mhíleata. Ina theannta sin, níor cheart sonraí ná faisnéis a bhaineann le láithreáin mhíleata a nochtadh, i gcás ina ndéanfaí dochar don tslándáil phoiblí nó don chosaint náisiúnta dá nochtfaí iad. Dá bhrí sin, ba cheart cead a bheith ag na Ballstáit gan na sonraí agus an fhaisnéis a ndéanfadh a nochtadh dochar don tslándáil phoiblí nó don chosaint náisiúnta a chur ar fáil don phobal, fiú trí thairseach dhigiteach um shonraí maidir le sláinte ithreach atá le bunú ag an gCoimisiún agus ag an nGníomhaireacht Eorpach Comhshaoil (GEC) nó trí chlár náisiúnta de láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus láithreáin éillithe atá le cur ar bun ag na Ballstáit, agus ba cheart a cheadú dóibh gan na sonraí sin agus an fhaisnéis sin a thuairisciú don Choimisiún ná do GEC.

(31)

Chun go mbeidh comhthuiscint ann ar riocht sláintiúil ithreach, is gá tacar coiteann íosta de chritéir intomhaiste a bhunú, as a dtiocfadh, mura n-urramófaí iad, caillteanas criticiúil i gcás acmhainneacht na hithreach feidhmiú mar chóras beo ríthábhachtach agus seirbhísí éiceachórais a sholáthar. Ba cheart leibhéal na heolaíochta ithreach atá ann cheana a léiriú sna critéir sin agus ba cheart na critéir sin a bheith bunaithe air.

(32)

Chun tuairisc a thabhairt ar an díghrádú ithreach, is gá tuairisceoirí ithreach coiteanna a bhunú ar féidir iad a thomhas nó a mheas. Cé gur mór an éagsúlacht idir na cineálacha ithreach, na dálaí aeráide agus na húsáidí talún, leis an eolas eolaíoch atá ann faoi láthair, is féidir critéir a leagan síos ar leibhéal an Aontais le haghaidh cuid de na tuairisceoirí ithreach sin. Mar sin féin, ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann na critéir le haghaidh cuid de na tuairisceoirí ithreach sin a oiriúnú bunaithe ar dhálaí sonracha náisiúnta nó áitiúla agus na critéir a shainiú le haghaidh tuairisceoirí ithreach eile nach féidir critéir choiteanna ar leibhéal an Aontais a bhunú ina leith ag an gcéim seo. I gcás na dtuairisceoirí ithreach sin nach féidir critéir shoiléire a bhunú ina leith ag an gcéim seo, ar critéir iad lena ndéanfaí idirdhealú idir riocht sláintiúil agus míshláintiúil ithreach, éascófar forbairt fhéideartha na gcritéar sin amach anseo leis an bhfaireachán agus leis an measúnú a dhéantar orthu.

(33)

Ba cheart na critéir maidir le riocht sláintiúil ithreach na dtuairisceoirí ithreach a roinnt ina spriocluachanna inbhuanaithe neamhcheangailteacha agus ina truicearluachanna oibríochtúla. Ba cheart cuspóir mianaidhme fadtéarmach na Treorach seo a léiriú sna spriocluachanna inbhuanaithe neamhcheangailteacha agus ní chruthaítear leo oibleagáid gníomhú. Ba cheart staid a léiriú sna spriocluachanna inbhuanaithe neamhcheangailteacha sin, bunaithe ar an eolas eolaíoch atá ann faoi láthair, arb é an staid idéalach é nach dtiocfaidh laghdú ar acmhainneacht na n-ithreacha seirbhísí éiceachórais a sholáthar inti agus nach ndéanfar aon dochar suntasach do shláinte an duine ná don chomhshaol inti. Mar sin féin, agus aird á tabhairt ar an ngá atá le héifeachtúlacht agus ar na hacmhainní teoranta atá ar fáil, agus chun dálaí áitiúla a léiriú, tá truicearluachanna oibríochtúla arna socrú ag na Ballstáit ag teastáil. Ba cheart do na truicearluachanna oibríochtúla sin tús a chur le tacaíocht chun sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach a bhaint amach. I gcás gach gné den díghrádú ithreach, ba cheart truicearluach oibríochtúil comhréireach indéanta amháin nó níos mó a shocrú. Trí na truicearluachanna a shocrú ar an leibhéal náisiúnta, áiritheofar gur féidir dálaí agus cleachtais áitiúla, úsáid ithreach agus beartais reatha a chur san áireamh go hiomlán. D’fhéadfadh na Ballstáit a chinneadh an truicearluach oibríochtúil a shocrú le haghaidh gné amháin nó níos mó den díghrádú ithreach ar an leibhéal céanna leis an spriocluach inbhuanaithe neamhcheangailteach le haghaidh na ngnéithe sin den díghrádú ithreach. Ba cheart don Choimisiún tacú leis na Ballstáit na spriocluachanna inbhuanaithe neamhcheangailteacha agus na truicearluachanna oibríochtúla a shocrú.

(34)

Tá saintréithe speisialta ag roinnt ithreacha, toisc go bhfuil siad neamhghnách ó thaobh nádúir de agus gur gnáthóga neamhchoitianta don bhithéagsúlacht nó tírdhreacha uathúla iad, nó toisc gur mór an modhnú a rinne daoine orthu agus go bhféadfadh sé go bhfuil rian follasach stair an duine iontu. Ba cheart na saintréithe sin a chur san áireamh i gcomhthéacs an tsainmhínithe ar ithreacha sláintiúla agus na gceanglas maidir le riocht sláintiúil ithreach a bhaint amach.

(35)

Mar aon leis an gcuspóir mianaidhme fadtéarmach atá aici maidir le hithreacha sláintiúla a bhaint amach faoi 2050, agus d’fhonn rannchuidiú le cuspóirí Straitéis Ithreach an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 agus go háirithe an cuspóir maidir le ‘glantógáil talún nialasach’, is é is aidhm don Treoir seo cur chuige céim ar chéim a ghlacadh freisin maidir le saincheist na tógála talún. Chun rannchuidiú leis an gcuspóir fadtéarmach sin, tá sé tábhachtach measúnú a dhéanamh ar na próisis éagsúla a bhaineann leis an tógáil talún, agus é a bheith d’aidhm an tionchar a bhíonn acu ar shláinte ithreach agus ar sheirbhísí éiceachórais a laghdú agus a mhaolú. Dá bhrí sin, is é is aidhm don Treoir seo creat um fhaireachán ithreach a bhunú le haghaidh na ngnéithe is infheicthe de thógáil talún, eadhon séalú ithreach agus baint ithreach, agus úsáid á baint as uirlisí atá ar fáil cheana ar leibhéal an Aontais trí bhíthin seirbhísí a sholáthraítear faoi chomhpháirt Copernicus de Chlár Spáis an Aontais, a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/696 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (17) (‘seirbhísí Copernicus’), arna gcomhlánú go roghnach le sonraí náisiúnta cianbhraiteachta agus fardail náisiúnta. Is é an aidhm atá ann comhthuiscint a bheith ann maidir le séalú ithreach agus baint ithreach agus tús a chur le réamh-mhachnamh ar an leibhéal náisiúnta, bunaithe ar shonraí fónta.

(36)

Gan dochar d’inniúlacht na mBallstát maidir le cánachas agus don phrionsabal ‘costas an truaillithe ar an truaillitheoir’, níor cheart a thuiscint go gcruthaíonn na forálacha a bhaineann le faireachán ar shláinte ithreach a thagann faoi Chaibidil II den Treoir seo aon ualach airgeadais ar úinéirí talún agus ar bhainisteoirí talún seachas na Ballstáit agus na húdaráis inniúla.

(37)

Is acmhainn theoranta í an ithir a mbíonn iomaíocht shíormhéadaitheach ar siúl lena haghaidh chun úsáidí éagsúla a bhaint aisti. Is próiseas é an tógáil talún is cúis leis an úsáid talún agus saintréithe na hithreach a mhodhnú. Is féidir breathnú ar an tógáil talún mar choincheap uileghabhálach is féidir a fhoroinnt ina ghnéithe éagsúla. Is é an chéad ghné den tógáil talún é an t-athrú ó úsáidí talún nádúrtha agus breacnádúrtha go limistéir lonnaíochta. Is é an dara gné den tógáil talún é an saorgú ithreach arb é is cúis leis athrú buan ar chomhpháirteanna agus saintréithe na hithreach, rud a fhágann nach mbíonn acmhainneacht ag na hithreacha seirbhísí éiceachórais a sholáthar a thuilleadh. Is féidir an saorgú ithreach a roinnt tuilleadh ina thrí phríomhphróiseas, eadhon séalú ithreach, baint ithreach agus cineálacha eile saorgaithe ithreach. Is ionann séalú ithreach agus ithreacha a chumhdach le hábhair shaorga, ar ábhair iad atá neamh-thréscaoilteach go hiomlán nó go páirteach. Sampla de shéalú ithreach neamh-thréscaoilteach is ea foirgnimh. Cineál de shéalú ithreach atá neamh-thréscaoilteach go páirteach is ea rianta traenach a thógtar le hábhair thréscaoilteacha. D’fhéadfaí bóithre, ionaid diúscartha dramhaíola agus láithreáin dumpála a mheas mar shamplaí eile de shéalú ithreach. Baint shealadach nó fhadtéarmach chiseal dromchla na hithreach agus, uaireanta, na fo-ithreach i limistéar is ea baint ithreach. Tarlaíonn sin, mar shampla le linn oibreacha foirgníochta, mianadóireacht dromchla nó cairéalú. Tá cineálacha eile saorgaithe ithreach ann, nach bhfuil chomh sofheicthe céanna, amhail cobhsú agus balcadh ithreach d’aon ghnó, modhnú ar chisil ithreach nó fo-ithreach trí ábhair shaorga a chur iontu nó ithir a chumhdach go páirteach le comhábhair. Is iad na fochineálacha saorgaithe ithreach is sofheicthe agus is mó tionchar, eadhon séalú ithreach agus baint ithreach, na próisis is éasca le faireachán a dhéanamh orthu, go háirithe trí chianbhraiteacht agus trí mheaisínfhoghlaim. Dá bhrí sin, ba cheart faireachán a dhéanamh ar shéalú ithreach agus baint ithreach chomh maith le faireachán ar na héifeachtaí a bhíonn acu ar acmhainneacht na hithreach seirbhísí éiceachórais a sholáthar.

(38)

Tá fás limistéar lonnaíochta ar na gnéithe a bhaineann leis an tógáil talún, agus is minic is próiseas é sin a tharlaíonn de dheasca riachtanais forbartha eacnamaíche, lena ngabhann athrú ar úsáid talún ó limistéir nádúrtha agus bhreacnádúrtha, lena n-áirítear foraoisí faoi chosaint, féarthailte nádúrtha, tailte portaigh, talamh talmhaíochta agus foraoiseachta, gairdíní agus páirceanna, go limistéar lonnaíochta, mar shampla mar chuid d’fhorbairt uirbeach. Áirítear ar limistéir lonnaíochta, mar a chuirtear síos orthu i Rialachán (AE) 2018/841, an talamh fhorbartha uile, eadhon bonneagar cónaithe, iompair, tráchtála agus táirgthe d’aon mhéid, mura gcuimsítear cheana faoi chatagóirí eile úsáide talún iad. Áirítear ar limistéir lonnaíochta freisin ithreacha, fásra ilbhliantúil luibheach amhail féar móna agus plandaí gairdín, crainn i lonnaíochtaí tuaithe, gairdíní baile agus limistéir uirbeacha. Go háirithe, is minic a bhíonn tionchar ag tógáil talún talaimh talmhaíochta le haghaidh na lonnaíochtaí ar fheidhm na hithreach a mhéid a bhaineann le soláthar bia. Is minic a tharlaíonn go ndéantar na hathruithe sin ar úsáid talún sula ndéantar gnéithe eile den tógáil talún, go háirithe séalú ithreach, agus tá sé tábhachtach faireachán a dhéanamh ar na hathruithe sin chun ar a laghad cuid den phróiseas séalaithe ithreach a thuar. Tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara freisin nach i gcónaí a bhíonn lonnaíochtaí séalaithe go hiomlán. Os a choinne sin, tá méideanna móra ithreacha nach bhfuil séalaithe fós i líon suntasach limistéar uirbeach agus, i gcás roinnt limistéar uirbeach, cuimsítear leo sin níos mó ná 50 % den dromchla. Dá bhrí sin, ní leor an táscaire sin a bhaineann leis an ngné sin den tógáil talún leis féin chun faireachán iomlán a dhéanamh ar shaincheist na tógála talún ina hiomláine, toisc nach ndéanann sé idirdhealú idir ithreacha séalaithe agus ithreacha neamhshéalaithe, agus go gceileann sé na limistéir ghlasa laistigh de limistéir lonnaíochta, rud a fhágann go bhfuil sé níos deacra faireachán agus bainistiú inbhuanaithe a dhéanamh orthu.

(39)

Tá sé chomh tábhachtach céanna faireachán agus bainistiú inbhuanaithe a dhéanamh ar ithreacha nach bhfuil séalaithe i limistéir lonnaíochta, agus i limistéir uirbeacha dhlúthdhaonra go háirithe, agus atá sé i gcás aon ithreacha eile, ós rud é go mbíonn seirbhísí éiceachórais fós á soláthar acu atá ríthábhachtach chun dea-cháilíocht saoil a choinneáil ar bun laistigh de limistéir uirbeacha. Feictear réimse leathan d’fhadhbanna comhshaoil agus iad comhchruinnithe in achar dromchla measartha beag, i limistéir uirbeacha dhlúthdhaonra. D’fhéadfadh sé go n-áireofaí ar na saincheisteanna sin, i measc nithe eile, ráta níos airde láithreán éillithe de dheasca gníomhaíochtaí tionsclaíocha a rinneadh san am a chuaigh thart, riosca níos airde tuilte de dheasca séalú ithreach, oileán teasa a bheith ann níos minice agus rochtain níos teoranta a bheith ar limistéir ghlasa atá riachtanach d’fholláine mheabhrach agus choirp. Is féidir le seirbhísí éiceachórais ithreach a sholáthraíonn ithreacha sláintiúla i limistéir uirbeacha tionchar an-dearfach a bheith acu ar líon mór daoine trí aghaidh a thabhairt ar na saincheisteanna sonracha sin, agus níor cheart beag a dhéanamh dá dtábhacht. Cuireann spásanna glasa uirbeacha, idir phoiblí agus phríobháideach, leis an ‘gréasán gormghlas’ agus leis an mbithéagsúlacht freisin, agus is gné lárnach iad de bheartais chomhshaoil eile. Tá sé sin i gcomhréir freisin le hAirteagal 8 de Rialachán (AE) 2024/1991 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (18) maidir le héiceachórais uirbeacha a athchóiriú, lena léirítear gur gá do na Ballstáit achar dromchla na spásanna glasa uirbeacha a choinneáil agus a mhéadú.

(40)

Maidir le séalú ithreach agus baint ithreach, ar codanna iad den ghné saorgaithe ithreach den tógáil talún, tá siad éagsúil le fás na lonnaíochtaí ós rud é nach gá gur athrú ar úsáid talún iad, ach athrú nithiúil intomhaiste ar an gcumhdach ithreach agus ar shaintréithe ithreach. Is féidir séalú ithreach agus baint ithreach a bheith ina gcúis le caillteanas acmhainneacht na n-ithreacha chun seirbhísí éiceachórais riachtanacha a sholáthar, amhail soláthar bia agus bithmhaise, timthriallta uisce agus cothaitheach, bunús don bhithéagsúlacht nó stóráil carbóin, agus is minic is caillteanas bhuan í sin. De dheasca ithir shéalaithe, bíonn lonnaíochtaí daonna nochta freisin do bhuaicphointí tuilte níos airde agus éifeachtaí oileáin teasa níos déine.

(41)

A mhéid a bhaineann le láithreáin fuinnimh in-athnuaite, is féidir leis na Ballstáit an ithir a cháiliú mar ithir shéalaithe, mar ithir i limistéar ar a ndearnadh baint ithreach nó mar ithir nár séalaíodh nó ithir i limistéar nach ndearnadh baint ithreach air, ag brath ar an gcineál tógála. I gcás páirceanna grianfhuinnimh, mar shampla, d’fhéadfaí a mheas nó gan a mheas gur séalú ithreach atá i gceist leo, ag brath ar an méid a dhéantar leis an ithir ag bun na bpainéal gréine. Más féidir leis an ithir leanúint d’éiceachóras a chothú ar bhealach leordhóthanach, ní mheastar gur séalú ithreach iad páirceanna grianfhuinnimh. Ba cheart an measúnú sin a bhunú ar an tionchar ar an ithir, gan beann ar chuspóir ná ar chuma na tógála ábhartha. Is féidir fardail limistéar ina bhfuil na cineálacha foirgníochta sin, i gcás ina bhfuil faisnéis ar fáil faoin méid a dhéantar leis an ithir ag bun na gcineálacha foirgníochta sin, a thrasnú le léarscáileanna cianbhraiteachta de shéalú ithreach chun na limistéir sin a cháiliú mar ithreacha nach bhfuil séalaithe.

(42)

Tá an maolú fíor-riachtanach a mhéid a bhaineann leis an tionchar a bhíonn ag séalú ithreach agus baint ithreach i gcoitinne. Dá bhrí sin, is iomchuí prionsabail áirithe a leagan síos chun tionchar an tséalaithe ithreach agus na bainte ithreach a mhaolú, trí chur chuige iarrachtbhunaithe a ghlacadh agus tacar mór dea-chleachtas á chur san áireamh lena ndírítear ar chaillteanas acmhainneacht na hithreach seirbhísí éiceachórais a sholáthar a íoslaghdú agus a fhritháireamh. Ba cheart na prionsabail sin a bheith bunaithe ar ordlathas na tógála talún atá i Straitéis Ithreach an Aontais go dtí 2030, agus coinníollacha éagsúla agus imthosca geografacha agus riaracháin éagsúla sna Ballstáit á gcur san áireamh. Le forálacha na Treorach seo a bhaineann leis an tógáil talún, ní fhorchuirtear nósanna imeachta nua ceadúnúcháin agus níor cheart cosc a chur ar ghníomhaíochtaí a cheadú, lena n-áirítear le haghaidh tionscadail leasa phoiblí sháraithigh, agus níor cheart cur isteach ar na cinntí maidir le pleanáil spásúil a thagann faoi inniúlacht údarás náisiúnta, réigiúnach nó áitiúil. D’fhéadfadh na prionsabail sin raon leathan cleachtas a chumhdach, amhail séalú ithreach a íoslaghdú, ithreacha a bhí séalaithe roimhe sin a dhíshéalú agus a athchruthú, dlús réasúnach a chur le limistéir uirbithe agus spásanna glasa, lena n-áirítear spásanna glasa uirbeacha, agus tír-raonta nádúrtha á gcosaint ag an am céanna, athbheochan láithreán athfhorbraíochta, tosaíocht a thabhairt do thógáil talún a bhfuil teorainn ama léi agus an talamh a athshlánú nuair a bheidh deireadh leis an tógáil talún. Chun tionchar an tséalaithe ithreach agus na bainte ithreach a mhaolú ar an mbealach is inbhuanaithe, d’fhéadfadh sé gur gá na bearta fritháirimh, ag brath ar an tseirbhís éiceachórais atá le fritháireamh, a bheith chomh gar agus is féidir ó thaobh na tíreolaíochta de d’fhoinse chaillteanas na seirbhíse éiceachórais. Go deimhin, má chuirtear na prionsabail sin i bhfeidhm go mícheart, d’fhéadfaí limistéir agus seirbhísí éiceachórais glasa ardluacha a easáitiú i bhfad amach ó na limistéir ina bhfuil ithreacha séalaithe, agus an séalú ithreach agus an bhaint ithreach ar fad a bheith comhchruinnithe sna limistéir atá buailte.

(43)

Ba cheart an measúnú ar shláinte ithreach atá bunaithe ar an líonra faireacháin a bheith cruinn, agus, an tráth céanna, costais an fhaireacháin sin a choimeád ar leibhéal réasúnta. Dá bhrí sin, is iomchuí critéir a leagan síos maidir le pointí samplála a bheidh ionadaíoch do na haonaid ithreach a léiríonn méid áirithe aonchineálachta ó thaobh riocht na hithreach de faoi na cineálacha ithreach, na dálaí aeráide agus na húsáidí talún éagsúla. Is iomchuí freisin cás sonrach na réigiún is forimeallaí san Aontas, mar a liostaítear in Airteagal 349 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE), a chur san áireamh, ar údar maith é sin le foráil do bhearta sonracha chun tacú leis na réigiúin sin. Dá bhrí sin, ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann, nuair is gá, na hoibleagáidí maidir le faireachán agus measúnú ar shláinte ithreach a oiriúnú do shaintréithe sonracha na réigiún is forimeallaí acu. Ba cheart greille na bpointí samplála a chinneadh trí mhodhanna geostaitistiúla a úsáid, ba cheart í a bheith bunaithe ar aonaid ithreach agus ba cheart í a bheith dlúth go leor chun meastachán a thabhairt ar limistéar na n-ithreacha díghrádaithe ar fud chríoch na mBallstát, agus lamháil earráide nach mó ná 5 % ar leibhéal an aonaid ithreach ag gabháil leis. Meastar go coitianta go soláthraíonn an luach sin meastachán atá slán ó thaobh an staidrimh de, chomh maith le dearbhú réasúnach gur baineadh amach an cuspóir lena mbaineann. Ba cheart dearadh an tsuirbhé samplála le haghaidh faireachán ithreach a bhunú ar an bhfaisnéis is fearr dá bhfuil ar fáil maidir le dáileadh airíonna ithreach, lena n-áirítear an fhaisnéis a thagann ó shuirbhéanna náisiúnta nó fonáisiúnta a rinneadh roimhe seo, ó thomhais ábhartha a rinne bainisteoirí ithreach agus ó thomhais arna ndéanamh faoi dhlí an Aontais agus faoin dlí idirnáisiúnta nó ó chláir shonracha, amhail feachtais ithreach LUCAS nó an Clár Comhair Idirnáisiúnta maidir le Measúnú agus Faireachán ar Éifeachtaí an Aerthruaillithe ar Fhoraoisí (CCI Foraoisí). Gan dochar do na hoibleagáidí a leagtar síos faoin Treoir seo maidir le láithreáin éillithe a bhainistiú, is féidir sonraí a fhaightear ó phointí samplála a tógadh le linn imscrúduithe ithreach ag láithreáin éillithe a úsáid chun measúnú a dhéanamh ar chritéir maidir le riocht sláintiúil ithreach.

(44)

Stóráiltear fothacar ionadaíoch de shamplaí ithreach i gcartlanna ithreach, rud a fhágann gur féidir sampla amháin a úsáid chun críoch éagsúil, lena n-áirítear taighde, agus ar an dóigh sin laghdaítear na costais fhadtéarmacha a bhaineann le faireachán in situ. Ina theannta sin, fágann cartlanna ithreach gur féidir athmheastóireacht a dhéanamh ar shamplaí ithreach a tógadh san am atá caite i gcomhthéacs an lae inniu chun tuiscint níos fearr a fháil ar athrú ithreach fadtéarmach, nó chun críoch taighde eile, lena n-áirítear taighde leighis. Ba cheart don Choimisiún, lena n-áirítear seirbhísí amhail ACT, agus do na Ballstáit a áirithiú go gcaomhnófar fo-thacar ionadaíoch de shamplaí ithreach go maith i gcartlanna fisiceacha agus go mbeidh sé ar fáil le haghaidh tuilleadh taighde agus nuálaíochta. I gcás ina ndéanann na Ballstáit an cartlannú sin, ba cheart fo-thacar ionadaíoch de shamplaí ithreach a stóráil i gcartlanna tiomnaithe ithreach ar feadh dhá thimthriall faireacháin ar a laghad. Ba cheart an deis a bheith ag na Ballstáit a chinneadh fothacar ionadaíoch dá samplaí ithreach a aistriú chuig cartlann ithreach thiomnaithe an Choimisiúin.

(45)

Ba cheart don Choimisiún cúnamh a thabhairt do na Ballstáit agus tacú leo, arna iarraidh sin dóibh, faireachán a dhéanamh ar a sláinte ithreach trí leanúint de shampláil ithreach in situ rialta agus tomhais ithreach ghaolmhara (ithir LUCAS) a dhéanamh agus trína bhfeabhsú, mar chuid de LUCAS, rud a dhéantar i gcomhréir le Rialachán (CE) Uimh. 223/2009 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (19). Chun na críche sin, agus faoi réir chomhaontú na mBallstát, tá LUCAS le feabhsú agus le huasghrádú chun é a ailíniú go hiomlán leis na ceanglais cháilíochta shonracha atá le comhlíonadh chun críocha na Treorach seo. Chun an t-ualach riaracháin agus airgeadais a mhaolú, ba cheart cead a bheith ag na Ballstáit na sonraí maidir le sláinte ithreach a bhailítear faoi LUCAS a chur san áireamh. Ba cheart na sonraí sin maidir le sláinte ithreach a chur ar fáil do na Ballstáit go tráthúil. Ba cheart do na Ballstáit a fhaigheann tacaíocht ar an gcaoi sin na socruithe dlí is gá a dhéanamh chun a áirithiú gur féidir leis an gCoimisiún an tsampláil ithreach in situ sin a dhéanamh, lena n-áirítear ar thalamh faoi úinéireacht phríobháideach, agus i gcomhréir leis an dlí is infheidhme de chuid an Aontais nó an dlí náisiúnta is infheidhme.

(46)

Tá seirbhísí cianbhraiteachta á bhforbairt ag an gCoimisiún i gcomhthéacs Copernicus mar chlár atá dírithe ar úsáideoirí a bunaíodh le Rialachán (AE) 2021/696, agus leis sin is amhlaidh atá siad ag tacú leis na Ballstáit freisin. Chun tráthúlacht agus éifeachtacht an fhaireacháin ar shláinte ithreach a mhéadú, ba cheart do na Ballstáit, i gcás inarb ábhartha, sonraí cianbhraiteachta a úsáid, lena n-áirítear aschuir ó sheirbhísí Copernicus, chun faireachán a dhéanamh ar thuairisceoirí ithreach ábhartha agus ar tháscairí séalaithe ithreach agus bainte ithreach ábhartha, agus, más ábhartha, chun measúnú a dhéanamh ar shláinte ithreach. Ba cheart don Choimisiún agus do GEC tacú le féidearthachtaí a fhiosrú maidir le táirgí cianbhraiteachta ithreach, agus maidir le táirgí den sórt sin a fhorbairt, chun cúnamh a thabhairt do na Ballstáit faireachán a dhéanamh ar na tuairisceoirí ithreach ábhartha agus ar na táscairí séalaithe ithreach agus bainte ithreach ábhartha.

(47)

Ag tógáil ar Fhaireachlann Ithreach an Aontais, atá ann cheana, agus trína uasghrádú, ba cheart don Choimisiún tairseach dhigiteach um shonraí maidir le sláinte ithreach a bhunú, rud ba cheart a bheith comhoiriúnach leis an Straitéis Eorpach maidir le Sonraí, a leagtar amach sa teachtaireacht uaidh an 19 Feabhra 2020 dar teideal A European strategy for data [Straitéis Eorpach maidir le Sonraí], agus le spásanna sonraí an Aontais. Ba cheart an tairseach dhigiteach um shonraí maidir le sláinte ithreach a bheith ina mol lena soláthraítear rochtain ar shonraí ithreach a thagann ó fhoinsí éagsúla, i bhfoirm chomhiomlánaithe ar leibhéal an aonaid ithreach nó ar leibhéal níos mionsonraithe más ábhartha, ar choinníoll nach mbeidh sé indéanta luachanna aonair ná suíomhanna na mbunsamplaí geothagartha a shainaithint. Ba cheart a áireamh ar an tairseach sin go príomha na sonraí uile arna mbailiú ag na Ballstáit agus ag an gCoimisiún mar a cheanglaítear leis an Treoir seo. Ba cheart próiseáil na sonraí sin agus an rochtain orthu, lena n-áirítear chun críoch eolaíoch, a bheith i gcomhréir le dlí ábhartha an Aontais, amhail Treoracha 2003/4/CE (20), 2007/2/CE (21), (AE) 2019/1024 (22) ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle chomh maith le Rialachán (AE) 2023/2854 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (23) agus Rialachán (CE) Uimh. 223/2009. Thairis sin, ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann athbhreithniú a dhéanamh ar shonraí maidir le sláinte ithreach agus ceartú aon earráidí a iarraidh, sula gcuirfear ar fáil don phobal na sonraí sin tríd an tairseach dhigiteach um shonraí maidir le sláinte ithreach. Chomh maith leis sin, ba cheart a bheith in ann sonraí ábhartha eile maidir le hithir arna mbailiú ag na Ballstáit nó ag aon pháirtí eile a chomhtháthú sa tairseach, agus é sin ar bhonn deonach, agus go háirithe sonraí a thagann as tionscadail faoin gclár Fís Eorpach agus faoi mhisean an Aontais Eorpaigh dar teideal ‘Comhaontú Ithreach don Eoraip’, ar choinníoll go gcomhlíonann na sonraí sin ceanglais áirithe a mhéid a bhaineann le formáid agus sonraíochtaí. Ba cheart don Choimisiún na ceanglais sin a shonrú trí bhíthin gníomhartha cur chun feidhme.

(48)

Is gá freisin feabhas a chur ar chomhchuibhiú na gcóras faireacháin ithreach a úsáidtear sna Ballstáit agus leas a bhaint as na sineirgí idir córais faireacháin an Aontais agus córais faireacháin náisiúnta chun sonraí níos inchomparáide a bheith ann ar fud an Aontais. Tá sé an-tábhachtach go ndéanfaí cáilíocht agus inchomparáideacht na dtomhas ithreach a áirithiú trí chleachtais an chórais bainistithe cáilíochta a bheith á gcur i bhfeidhm ag na saotharlanna lena mbaineann. Chun an t-ualach riaracháin atá ar na saotharlanna a laghdú, d’fhéadfadh Ballstát a mheas gur leor creidiúnú amháin a bheith ag saotharlanna le haghaidh aon cheann de na modheolaíochtaí a úsáidtear chun luachanna na dtuairisceoirí ithreach a chinneadh. Saotharlanna, nó páirtithe atá ar conradh ag saotharlanna, a dhéanann na tomhais ithreach, ba cheart dóibh cleachtais córais bainistithe cáilíochta a chur i bhfeidhm i gcomhréir le EN ISO/IEC-17025. D’fhéadfaí caighdeáin bainistithe cáilíochta choibhéiseacha ar leibhéal an Aontais nó ar an leibhéal idirnáisiúnta a úsáid, agus, i gcás inarb ábhartha, d’fhéadfaí sineirgí a lorg le córas bainistithe cáilíochta de CCI Foraoisí.

(49)

Tá sé tábhachtach modheolaíochtaí a úsáid le haghaidh tástáil ithreach atá deimhnithe ag comhlachtaí a aithnítear go hidirnáisiúnta, amhail an Eagraíocht Idirnáisiúnta um Chaighdeánú (ISO) agus an Coiste Eorpach um Chaighdeánú (CEN), agus atá aitheanta ag an bpobal taighde domhanda, ar choinníoll go bhfuil na modheolaíochtaí sin ar fáil. Is féidir modheolaíochtaí coibhéiseacha eile a úsáid freisin chun tástáil ithreach a dhéanamh, eadhon nósanna imeachta anailíseacha lena gcinntear an paraiméadar céanna nó an tuairisceoir céanna agus a bhfuil sé cruthaithe ina leith go soláthraíonn siad torthaí comhionanna laistigh de chorrlach a gcomhéifeachta in-atrialltachta (0,95). Ba cheart deimhniú aon mhodheolaíochtaí coibhéiseacha a fháil freisin ó chomhlachtaí a aithnítear go hidirnáisiúnta, amhail ISO agus CEN, agus ba cheart na modheolaíochtaí coibhéiseacha sin a bheith aitheanta ag an bpobal taighde domhanda.

(50)

Chun a áirithiú go ndéanfar ithreacha a chosaint ar éilliú ó shubstaintí a d’fhéadfadh a bheith ina gcúis le rioscaí móra do shláinte an duine agus a d’fhéadfadh an t-aer, na huiscí dromchla agus an screamhuisce atá timpeall orthu a éilliú, agus aigéin a éilliú ina dhiaidh sin, ba cheart sásraí beartais a bhunú chun substaintí den sórt sin a bhfuil imní ag teacht chun cinn ina leith a bhrath agus chun measúnú a dhéanamh orthu. I ndáil leis sin, ba cheart cur chuige a fhorbairt le haghaidh éilliú ithreach, ar cur chuige é lenar féidir faireachán agus anailís a dhéanamh ar na substaintí sin nó ar na grúpaí substaintí sin trí liostaí táscach, mar a dhéantar i gcás uisce dromchla agus screamhuisce. Ba cheart a áireamh sna substaintí nó sna grúpaí substaintí atá le cur ar an liosta táscach sin substaintí lena mbaineann riosca suntasach do shláinte ithreach agus d’athléimneacht ithreach, do shláinte an duine nó don chomhshaol, agus substaintí a léiríonn an fhaisnéis atá ar fáil ina leith go bhféadfaidís a bheith ina riosca suntasach don ithir nó tríd an ithir, agus nach leor na sonraí faireacháin atá ar fáil ina leith. Níor cheart aon uasteorainn a bheith le líon na substaintí nó na ngrúpaí substaintí atá le háireamh ar an liosta táscach d’éilleáin ithreach chun críoch faireacháin agus anailíse.

(51)

Is gá sonraí a bhailiú maidir le láithreacht éilleán ithreach a d’fhéadfadh a bheith ina riosca do shláinte an duine agus don chomhshaol, lena n-áirítear lotnaidicídí, a meitibilítí, substaintí sárfhluarailcile agus polafluarailcile (PFAS) agus éilleáin ithreach eile atá ag teacht chun cinn. Dá bhrí sin, ba cheart creat a sholáthar leis an Treoir seo chun éilleáin den sórt sin a áireamh i liosta táscach d’éilleáin ithreach a bhfuil níos mó sonraí faireacháin ithreach ag teastáil ina leith chun aghaidh a thabhairt ar an riosca do shláinte an duine agus don chomhshaol. Chun teorainn a chur le costais faireacháin, ba cheart cead a bheith ag na Ballstáit tomhais a dhéanamh ar líon teoranta pointí samplála le haghaidh na n-éilleán sin. D’fhéadfadh an Coimisiún tacaíocht a thabhairt do na Ballstáit trí rogha d’éilleáin ithreach a thomhas atá ar an liosta táscach d’éilleáin ithreach in LUCAS.

(52)

Is substaintí iad micreaphlaistigh agus nanaphlaistigh a d’fhéadfadh a bheith ina riosca do shláinte ithreach agus do ghníomhaíochtaí riachtanacha amhail an táirgeadh talmhaíochta. Más ann dóibh in ithreacha, is féidir impleachtaí a bheith aige sin ar thorthúlacht na hithreach, rud a chuireann sláinte agus forbairt shláintiúil barr i mbaol. Tá sé ríthábhachtach, dá bhrí sin, go gceadófar leis an Treoir seo micreaphlaistigh agus nanaphlaistigh a áireamh san fhaireachán ar éilleáin ithreach.

(53)

Chun an úsáid is forleithne is féidir a bhaint as sonraí maidir le sláinte ithreach arna nginiúint ag an bhfaireachán a dhéantar faoin Treoir seo, ba cheart a cheangal ar na Ballstáit rochtain ar na sonraí sin a éascú don phobal, i bhfoirm chomhiomlánaithe ar leibhéal an aonaid ithreach nó ar leibhéal níos mionsonraithe más ábhartha, ar choinníoll nach mbeidh sé indéanta luachanna aonair ná suíomh na mbunsamplaí geothagartha a shainaithint. Na sonraí rúnda a bhailíonn an Coimisiún nó na Ballstáit chun staidreamh Eorpach a tháirgeadh, ba cheart iad a chosaint i gcomhréir le rialacha agus bearta Rialachán (CE) Uimh. 223/2009, chun muinín na bpáirtithe atá freagrach as soláthar na faisnéise sin a ghnóthú agus a choinneáil. I gcás ina dtáirgeann an Coimisiún nó na Ballstáit staidreamh maidir le sláinte ithreach, ba cheart dóibh a áirithiú go n-urramófar prionsabail Rialachán (CE) Uimh. 223/2009. Thairis sin, chun úinéireacht sonraí a chosaint, tá sé tábhachtach nach nochtfaidh an Coimisiún, GEC ná na Ballstáit sonraí ach amháin le toiliú úinéir na sonraí. Ina theannta sin, ba cheart do na Ballstáit sonraí maidir le sláinte ithreach agus torthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach a chur in iúl do pháirtithe leasmhara ábhartha amhail feirmeoirí, foraoiseoirí, úinéirí talún agus údaráis áitiúla. Tá sé tábhachtach go bhfaigheadh ceannaitheoirí talún ionchasacha agus tionóntaí ionchasacha, i gcomhréir leis an dlí náisiúnta agus arna iarraidh sin dóibh, na sonraí maidir le sláinte ithreach agus torthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach. Thairis sin, is féidir sonraí maidir le sláinte ithreach a chuirtear ar fáil de bhun na Treorach seo a úsáid chun faireachán a dhéanamh faoi dhlí eile de chuid an Aontais, i gcás inarb ábhartha, ar ghnéithe a bhaineann leis an ithir.

(54)

Beidh torthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach a dhéantar faoin Treoir seo mar bhonn eolais don phróiseas chun na cleachtais shonracha is gá chun an ithir a bhainistiú go hinbhuanaithe a shainaithint agus, ar an gcaoi sin, don tacaíocht ba cheart do na Ballstáit a sholáthar chun sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach a mhéadú. Gan dochar do na hoibleagáidí a eascraíonn as dlí eile de chuid an Aontais agus as dlí náisiúnta eile, ní fhorchuirtear oibleagáidí breise ar úinéirí talún ná ar bhainisteoirí talún le forálacha na Treorach seo maidir le tacaíocht do shláinte ithreach agus d’athléimneacht ithreach. Ag an am céanna, ba cheart tacaíocht a thabhairt do bhainisteoirí ithreach, úinéirí talún, bainisteoirí talún agus údaráis ábhartha chun sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach a fheabhsú. Ba cheart an tacaíocht sin a bheith sna foirmeacha seo a leanas, inter alia: faisnéis agus comhairle ar chleachtais lena bhfeabhsaítear sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach, agus na dálaí áitiúla ithreach á gcur san áireamh; fothú acmhainneachta; feasacht a chur chun cinn ar na tairbhí a bhaineann le cleachtais lena bhfeabhsaítear sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach; an taighde agus an nuálaíocht a chur chun cinn; measúnú a dhéanamh ar na riachtanais theicniúla agus airgeadais; agus rochtain ar an gcistiú atá ar fáil agus glacadh an chistithe sin a éascú.

(55)

Tá ról ríthábhachtach ag ionstraimí eacnamaíocha, lena n-áirítear iad sin faoi CBT a sholáthraíonn tacaíocht d’fheirmeoirí, maidir le sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach agus, ar bhonn níos lú, ithreacha foraoise a choinneáil ar bun agus a fheabhsú. Tá sé d’aidhm ag CBT tacú le sláinte ithreach trí choinníollacht, éiciscéimeanna agus bearta forbartha tuaithe a chur chun feidhme. Is féidir tacaíocht airgeadais d’fheirmeoirí agus d’fhoraoiseoirí a chuireann cleachtais i bhfeidhm lena bhfeabhsaítear sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach a ghiniúint freisin san earnáil phríobháideach. Mar shampla, le lipéid inbhuanaitheachta dheonacha sa tionscal bia, adhmaid, bithbhunaithe agus fuinnimh, arna mbunú ag páirtithe leasmhara príobháideacha, is féidir an rannchuidiú a dhéanann feirmeoirí agus foraoiseoirí le feabhsú sláinte ithreach agus athléimneachta ithreach i gcomhréir leis an Treoir seo a chur san áireamh. D’fhéadfadh na lipéid sin a chur ar chumas na dtáirgeoirí bia, adhmaid agus bithmhaise eile a leanann na cleachtais sin sa táirgeadh an rannchuidiú sin a léiriú i luach a dtáirgí. Is trí na saotharlanna beo agus na tithe solais is cuid de Mhisean an Aontais Eorpaigh dar teideal ‘an Comhaontú Ithreach don Eoraip’ a sholáthrófar cistiú breise le haghaidh líonra de láithreáin fhíora i gcomhair réitigh a thástáil, a léiriú agus a uas-scálú, lena n-áirítear maidir le feirmeoireacht carbóin. Gan dochar don phrionsabal ‘costas an truaillithe ar an truaillitheoir’, ba cheart do na Ballstáit tacaíocht agus comhairle a sholáthar chun cuidiú le húsáideoirí talún, bainisteoirí talún agus úsáideoirí talún a ndéantar difear dóibh trí ghníomhaíochtaí a ghlactar faoin Treoir seo, agus riachtanais agus acmhainneachtaí teoranta na bhfiontar beag agus meánmhéide go háirithe á gcur san áireamh.

(56)

De bhun Rialachán (AE) 2021/2115 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (24), tá na Ballstáit le tuairisc a thabhairt ina bpleananna straitéiseacha CBT ar an mbealach a bhfuil sé ceaptha go rannchuideoidh ailtireacht chomhshaoil agus aeráide na bpleananna sin le gnóthú na spriocanna náisiúnta fadtéarmacha arna leagan amach sna gníomhartha reachtacha a liostaítear in Iarscríbhinn XIII a ghabhann leis an Rialachán sin nó a eascraíonn astu, agus a bhfuil sé ceaptha go mbeidh an ailtireacht sin comhsheasmhach leis na spriocanna sin.

(57)

Ba cheart a cheangal ar na Ballstáit dlúthfhaireachán a dhéanamh ar thionchar na tacaíochta a thugtar do shláinte ithreach agus athléimneacht ithreach, agus eolas nua a fhaightear de bharr taighde agus nuálaíochta á chur san áireamh. Tá coinne le rannpháirtíocht luachmhar chuige sin ó Mhisean an Aontais Eorpaigh dar teideal ‘an Comhaontú Ithreach don Eoraip’ agus, go háirithe, a shaotharlanna beo agus a ghníomhaíochtaí chun tacú le faireachán ithreach, oideachas ithreach agus rannpháirtíocht na saoránach.

(58)

Leis an athghiniúint ithreach, tugtar ithreacha díghrádaithe ar ais chuig riocht sláintiúil. I gcomhthéacs athghiniúint ithreach, is féidir torthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach a chur san áireamh agus is iomchuí bearta athghiniúna a oiriúnú do shaintréithe sonracha chás, chineál, úsáid agus riocht na hithreach agus do na dálaí áitiúla, aeráide agus comhshaoil. I gcás limistéir ar a ndearnadh séalú ithreach nó baint ithreach, is gá an ithir a athchruthú ar dtús chun acmhainneacht na n-ithreacha a aisghabháil chun seirbhísí éiceachórais a sholáthar, agus é mar aidhm leibhéal feidhmíochta na hithreach agus leibhéal sholáthar na seirbhísí éiceachórais a bhaint amach atá chomh gar agus is féidir dá feidhmiú nádúrtha agus dá leibhéal barrmhaith soláthair seirbhísí éiceachórais.

(59)

Chun sineirgí a áirithiú idir na bearta éagsúla arna nglacadh faoi dhlí eile de chuid an Aontais a bhféadfadh tionchar a bheith acu ar shláinte ithreach, ba cheart do na Ballstáit a áirithiú go bhfuil na gníomhaíochtaí chun tacú le sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach comhsheasmhach leis an méid seo a leanas: na pleananna athchóirithe náisiúnta a ullmhaítear i gcomhréir le Rialachán (AE) 2024/1991; na straitéisí náisiúnta bithéagsúlachta agus na pleananna gníomhaíochta náisiúnta a bunaíodh i gcomhréir le hAirteagal 6 de Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an mBithéagsúlacht; na pleananna straitéiseacha CBT atá le tarraingt suas ag na Ballstáit i gcomhréir le Rialachán (AE) 2021/2115; na cóid dea-chleachtais talmhaíochta agus na cláir ghníomhaíochta maidir le criosanna leochaileacha ainmnithe arna nglacadh i gcomhréir le Treoir 91/676/CEE ón gComhairle (25); na bearta caomhnaithe agus an creat gníomhaíochta tosaíochta a bhunaítear le haghaidh láithreáin Natura 2000 i gcomhréir le Treoir 92/43/CEE ón gComhairle (26); na bearta chun dea-stádas éiceolaíoch agus dea-stádas ceimiceach a bhaint amach i ndobharlaigh a áirítear i bpleananna bainistithe abhantraí a ullmhaítear i gcomhréir le Treoir 2000/60/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (27); na bearta um bainistiú riosca tuile a bhunaítear i gcomhréir le Treoir 2007/60/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (28); na pleananna um bainistiú triomaigh a chuirtear chun cinn i Straitéis an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú don Athrú Aeráide; na cláir ghníomhaíochta náisiúnta a bhunaítear i gcomhréir le hAirteagal 10 de UNCCD; na spriocanna a leagtar amach faoi Rialacháin (AE) 2018/841 agus (AE) 2018/842 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (29); na pleananna náisiúnta fuinnimh agus aeráide comhtháite a bhunaítear i gcomhréir le Rialachán (AE) 2018/1999 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (30); na cláir náisiúnta um rialú ar thruailliú aeir a ullmhaítear i gcomhréir le Treoir (AE) 2016/2284 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (31); na measúnuithe riosca agus pleanáil bainistithe riosca tubaiste a bhunaítear i gcomhréir le Cinneadh Uimh. 1313/2013/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (32); na pleananna gníomhaíochta náisiúnta a ghlactar i gcomhréir le hAirteagal 4 de Threoir 2009/128/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (33) agus na measúnuithe ar an tionchar ar an gcomhshaol a dhéantar i gcomhréir le Treoir 2011/92/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (34). Ba cheart gníomhaíochtaí lena dtacaítear le sláinte ithreach agus athléimneacht ithreach a chomhtháthú, a mhéid is féidir, sna cláir sin, sna cóid sin, sna creataí gníomhaíochta sin, sna spriocanna sin, sna pleananna sin agus sna bearta sin a mhéid a rannchuidíonn siad lena gcuspóirí a bhaint amach. Dá bhrí sin, ba cheart rochtain a bheith ag na húdaráis inniúla ar tháscairí agus sonraí ábhartha, amhail táscairí toraidh a bhaineann le hithir faoi Rialachán (AE) 2021/2115 agus sonraí staidrimh maidir le hionchur agus aschur talmhaíochta arna dtuairisciú faoi Rialachán (AE) 2022/2379 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (35), chun na sonraí agus na táscairí sin a chrostagairt agus, ar an gcaoi sin, chun an measúnú is cruinne is féidir a fháil ar éifeachtacht na mbeart a roghnaíodh.

(60)

Is minic láithreáin éillithe a bheith éillithe de dheasca gníomhaíochtaí a bhí á ndéanamh leis na deicheanna de bhlianta anuas san Aontas, amhail gníomhaíochtaí tionsclaíocha nó míleata, agus is féidir rioscaí do shláinte an duine agus don chomhshaol teacht astu anois agus amach anseo. Is gá i dtosach, dá bhrí sin, láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a shainaithint agus imscrúdú a dhéanamh orthu agus ansin, i gcás ina ndeimhnítear éilliú, measúnú a dhéanamh ar rioscaí an láithreáin éillithe agus bearta a dhéanamh chun aghaidh a thabhairt ar rioscaí do-ghlactha. Sa chomhthéacs sin, tá sé ríthábhachtach an tionchar atá ag láithreán éillithe ar mheáin chomhshaoil nó ar mhaitrísí seachas an ithir, amhail screamhuisce nó uisce dromchla, a mheas freisin. D’fhéadfadh sé go ndearnadh cuid de na gníomhaíochtaí sin, amhail úsáid saoráidí stórála faoi thalamh le haghaidh substaintí contúirteacha, sa bhuncharraig nó sa mháthairábhar. I gcás saoráid stórála faoi thalamh den sórt sin a bheith ag tabhairt, d’fhéadfadh sé gur bhog éilleáin isteach sa bhuncharraig nó sa mháthairábhar, agus is dóichí nach bhfaighfear san ithir iad. Mar sin féin, d’fhéadfadh na héilleáin leathadh agus, dá bhrí sin, d’fhéadfaidís tionchar a imirt ar shláinte an duine nó ar an gcomhshaol. Dá bhrí sin, má dhéantar gníomhaíochtaí den sórt sin ag láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe, caithfear imscrúdú a dhéanamh freisin ar an mbuncharraig nó ar an máthairábhar i gcóngar na gníomhaíochta chun a fhíorú ar tharla, de thoradh na gníomhaíochta, éilliú ag a bhfuil tionchar ar shláinte an duine nó ar an gcomhshaol.

(61)

Ní mór a chinneadh le himscrúdú ithreach an bhfuil láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe ina láithreán éillithe i ndáiríre, agus an bhfuil an t-éilliú ina riosca do shláinte an duine nó don chomhshaol. Leis an Treoir seo, ní cheanglaítear, mar chuid den imscrúdú ithreach, anailís a dhéanamh ar thuairisceoirí ithreach seachas éilliú ithreach. Ós rud é gur féidir athrú teacht ar úsáid talún le himeacht ama, is den tábhacht rochtain a bheith ag an bpobal ar fhaisnéis faoi éilliú i gcónaí. Mar shampla, i gcás inar gá cinneadh a dhéanamh maidir le hathrú ar úsáid talún, tá sé tábhachtach meastóireacht a dhéanamh ar cé acu a d’fhéadfadh nó nach bhféadfadh éilliú a fuarthas in imscrúdú ithreach roimhe seo a bheith ina riosca don úsáid talún nua atá beartaithe. Dá bhrí sin, chun measúnú a dhéanamh ar cé acu atá nó nach bhfuil láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe éillithe i ndáiríre, caithfear na rioscaí do shláinte an duine nó don chomhshaol atá nasctha le húsáid íogaire an láithreáin a chur san áireamh freisin. Áirítear ar úsáidí íogaire láithreán an úsáid a bhaintear as clóis súgartha, scoileanna nó láithreáin a úsáidtear le haghaidh cúram leanaí, nó limistéir ina gcóngar, an úsáid a bhaintear as limistéir chónaithe nó an úsáid a bhaineann pobail leochaileacha as limistéir eile. I gcás ina gcruthaítear le himscrúdú ithreach maidir le láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe nach bhfuil sé éillithe i ndáiríre, níor cheart don Bhallstát é a mheas mar láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe, ach amháin má tá amhras bunaithe ar fhianaise nua go bhfuil sé éillithe.

(62)

Ós rud é go bhféadfadh líon na láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus líon na láithreán éillithe a bheith an-ard agus gur féidir an leibhéal riosca a bhaineann le láithreán éillithe a bheith idir an-íseal agus an-ard, is iomchuí cloí le cur chuige rioscabhunaithe céim ar chéim chun láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a shainaithint agus a imscrúdú agus chun láithreáin éillithe a bhainistiú. Leis an gcur chuige sin, is féidir leis na Ballstáit tosaíocht a thabhairt do láithreáin áirithe. Trí thosaíocht a thabhairt do láithreáin áirithe, is féidir leis na Ballstáit an riosca a d’fhéadfadh a bheith ag baint le cás éillithe amhrasta nó deimhnithe do shláinte an duine agus don chomhshaol, chomh maith leis an gcomhthéacs sóisialta nó eacnamaíoch, a chur san áireamh. Tá an mheastóireacht ar an riosca féideartha a bhaineann leis an mbeartú tosaíochta sin i bhfad níos cineálaí ná an measúnú riosca láithreánsonrach a dhéantar ar láithreán éillithe.

(63)

Chun láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a shainaithint, ba cheart do na Ballstáit fianaise a bhailiú, lena n-áirítear trí thaighde stairiúil lena bhfiosraítear faisnéis faoi ghníomhaíochtaí tionsclaíocha, teagmhais thionsclaíocha agus timpistí tionsclaíocha agus úsáid á baint as seanléarscáileanna, cartlanna, ailt phreasa, ceadanna comhshaoil agus fógraí ón bpobal nó ó na húdaráis agus bithfhaireachán daonna nó sonraí faireacháin comhshaoil ó thionscadail taighde. Ba cheart do na Ballstáit liosta a leagan síos de ghníomhaíochtaí a d’fhéadfadh a bheith ina gcúis le héilliú agus ba cheart dóibh a bheith in ann tosaíocht a thabhairt do láithreáin áirithe a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus ar dócha riosca féideartha a bheith ag baint leo do shláinte an duine nó don chomhshaol, bunaithe ar an gcineál gníomhaíochta, ar mhéid an éillithe a d’fhéadfadh a bheith ann, ar léiriú go bhfuil riosca láithreach ann nó ar fhaisnéis ábhartha eile. Ós rud é go bhféadfadh forbairt teacht ar líon na láithreán a d’fhéadfadh a bheith éillithe le himeacht ama, ba cheart an chéad sainaithint ar láithreáin den sórt sin a thabhairt chun críche laistigh de thréimhse ama shocraithe, bunaithe ar an bhfianaise atá ann cheana, agus ba cheart láithreáin den sórt sin a shainaithint a thuilleadh trí chur chuige córasach.

(64)

Chun a áirithiú go ndéanfar imscrúduithe ithreach ar láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe ar bhealach tráthúil agus éifeachtach, ba cheart a cheangal ar na Ballstáit, sa bhreis ar an oibleagáid an tréimhse ama a bhunú faoinar cheart imscrúduithe ithreach a dhéanamh, teagmhais shonracha a shainaithint lena spreagtar na himscrúduithe sin. D’fhéadfaí a áireamh ar na himeachtaí spreagtha sin iarraidh, nó athbhreithniú, ar chead comhshaoil nó tógála nó údarú a cheanglaítear de bhun dhlí an Aontais nó an dlí náisiúnta, gníomhaíochtaí um thochailt ithreach, athruithe ar úsáid talún, nó idirbhearta talún nó réadmhaoine. D’fhéadfadh céimeanna éagsúla a bheith i gceist le himscrúduithe ithreach, amhail réamhthaighde deisce, staidéar stairiúil láithreánsonrach chun faisnéis a bhailiú faoi ghníomhaíochtaí tionsclaíocha, teagmhais thionsclaíocha nó timpistí tionsclaíocha a bhí ann roimhe seo, cuairt ar an láithreán, réamh-imscrúdú nó imscrúdú taiscéalaíoch, imscrúdú níos mionsonraithe nó níos tuairisciúla agus tástáil allamuigh nó saotharlainne, agus d’fhéadfaí measúnú láithreánsonrach a áireamh leis sin ar na rioscaí a bhaineann leis an éilliú do shláinte an duine agus don chomhshaol. Má aimsítear éilliú, ba cheart an t-imscrúdú ithreach a bheith mar bhonn le saintréithriú an éillithe agus a chomhthéacs comhshaoil agus faisnéis bhunúsach a sholáthar don mheasúnú riosca láithreánsonrach agus do dhearadh aon bheart laghdúcháin riosca a d’fhéadfadh a bheith riachtanach. D’fhéadfadh tuarascálacha bunlíne agus bearta faireacháin arna gcur chun feidhme i gcomhréir le Treoir 2010/75/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (36) cáiliú chomh maith mar imscrúdú ithreach i gcás inarb iomchuí.

(65)

Chun costais, tairbhí agus sainiúlachtaí áitiúla a chur san áireamh, is gá solúbthacht a bheith ann a mhéid a bhaineann le bainistiú láithreán éillithe. Dá bhrí sin, ba cheart do na Ballstáit cur chuige rioscabhunaithe agus céim ar chéim a ghlacadh, ar a laghad, chun láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a shainaithint agus a imscrúdú agus chun láithreáin éillithe a bhainistiú, agus an difríocht idir an dá chatagóir sin á cur san áireamh agus, ar an gcaoi sin, acmhainní a leithdháileadh agus an comhthéacs sonrach comhshaoil, sóisialta agus eacnamaíoch á chur san áireamh. Maidir le cinntí a bhaineann le bainistiú láithreán éillithe, lena n-áirítear cinntí maidir leis an gcur chuige rioscabhunaithe agus céim ar chéim, ba cheart iad a dhéanamh bunaithe ar chineál agus méid na rioscaí a d’fhéadfadh a bheith ann do shláinte an duine, lena n-áirítear nochtadh d’éilleáin ó dhaonraí leochaileacha amhail mná torracha, daoine faoi mhíchumas, daoine scothaosta agus leanaí, agus don chomhshaol mar thoradh ar nochtadh d’éilleáin ithreach nó éilleáin a leath chuig an screamhuisce agus, más féidir, na héifeachtaí carnacha ar shláinte an duine, ar éiceachórais ithreach agus ar na seirbhísí éiceachórais gaolmhara.

(66)

Ba cheart leibhéil chúlra nádúrtha agus antrapaigineacha a chur san áireamh sa mheasúnú riosca mar d’fhéadfadh sin cabhrú freisin le cuspóirí feabhsúcháin ithreach nó bainistithe ithreach a leagan síos.

(67)

Ba cheart torthaí na hanailíse costais agus tairbhe ar mheasúnú riosca láithreánsonrach nó feabhsú ithreach a bheith dearfach. Mar shampla, i gcás láithreáin éillithe nach mór iad, d’fhéadfadh measúnú riosca mionsonraithe láithreánsonrach a bheith níos costasaí ná feabhsú ithreach láithreach, nó d’fhéadfadh éilliú a bheith chomh follasach tromchúiseach sin ar láithreán sa chaoi nach mbeadh gá le measúnú riosca mionsonraithe láithreánsonrach chun cinneadh a dhéanamh maidir le feabhsú ithreach. Sna cásanna sin, is féidir líon na gcéimeanna sa chur chuige rioscabhunaithe agus céim ar chéim a laghdú chun láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a shainaithint agus a imscrúdú agus chun láithreáin éillithe a bhainistiú ós rud é gur beag an breisluach a bhainfeadh le measúnú riosca mionsonraithe láithreánsonrach. Ba cheart do na Ballstáit an mhodheolaíocht shonrach a leagan síos le haghaidh an mheasúnaithe riosca láithreánsonraigh ar láithreáin éillithe. Ina theannta sin, ba cheart do na Ballstáit an rud is riosca do-ghlactha ann i gcás láithreán éillithe a chinneadh bunaithe ar eolas eolaíoch atá ann cheana, prionsabal an réamhchúraim, sainiúlachtaí áitiúla, agus úsáid talún atá ann faoi láthair agus atá beartaithe.

(68)

Chun na rioscaí do shláinte an duine agus don chomhshaol a bhaineann le láithreáin éillithe a laghdú go leibhéal inghlactha, ba cheart do na Ballstáit a áirithiú go ndéantar bearta laghdúcháin riosca leormhaithe, lena n-áirítear feabhsú ithreach. Ba cheart na bearta laghdúcháin riosca optamacha a bheith inbhuanaithe agus ba cheart iad a roghnú trí phróiseas cinnteoireachta cothrom ina gcuirtear san áireamh na tionchair chomhshaoil, shóisialta agus eacnamaíocha. Roghnófar an teicníc nó an beart de réir meascán critéar amhail cineál na n-éilleán, saintréithe na hithreach, méid an éillithe, an t-am agus an spás atá ar fáil, srianta buiséadacha, cuspóirí feabhsúcháin ithreach, an úsáid talún atá ann faoi láthair agus atá beartaithe, agus an acmhainneacht an tsláinte ithreach a fheabhsú. Níor cheart tionchar diúltach a bheith ag na bearta laghdúcháin riosca ar an measúnú riosca ná ar an mbainistiú riosca a dhéantar ar na ceantair le haghaidh pointí astarraingthe uisce atá beartaithe lena thomhailt ag an duine a leagtar amach in Airteagal 8 de Threoir (AE) 2020/2184 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (37). Díríonn feabhsú ithreach ar dheireadh a chur leis an riosca a bhaineann le héilliú ithreach do shláinte an duine nó don chomhshaol, agus d’fhéadfadh sé nach gcuirfeadh feabhsú ithreach feabhas ar thuairisceoirí ithreach eile. Is féidir le teicnící feabhsúcháin ithreach áirithe tionchar diúltach a bheith acu ar shláinte ithreach freisin. Dá bhrí sin, ba cheart buntáistí agus míbhuntáistí uile na dteicnící feabhsúcháin a chur san áireamh. Ba cheart é a bheith indéanta bearta arna ndéanamh faoi dhlí eile an Aontais a cháiliú mar bhearta laghdúcháin riosca faoin Treoir seo más rud é go laghdaíonn na bearta sin rioscaí ó láithreáin éillithe ar bhealach éifeachtach.

(69)

I ndáil leis an imscrúdú ar láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus le bainistiú láithreán éillithe, ba cheart an prionsabal ‘costas an truaillithe ar an truaillitheoir’, prionsabal an réamhchúraim agus prionsabal na comhréireachta a urramú. Ba cheart é a bheith d’aidhm ag na Ballstáit an truaillitheoir a shainaithint agus ba cheart dóibh ordlathas cinnteoireachta nó slabhra cinnteoireachta maidir le freagracht a bhunú, chun a chinneadh cén duine nádúrtha nó dlítheanach atá freagrach as costais an imscrúdaithe ithreach, an mheasúnaithe riosca agus na mbeart laghdúcháin riosca a sheasamh. Ba cheart an deis a bheith ag na Ballstáit a chinneadh idirdhealú breise a dhéanamh idir láithreáin a bhí éillithe go stairiúil agus láithreáin nua-éillithe agus cur chuige níos déine a úsáid i leith éilliú a tharlaíonn tar éis dáta tagartha áirithe. I gcás láithreáin éillithe nach féidir an duine nádúrtha nó dlítheanach atá freagrach as an éilliú a shainaithint ina leith, ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann ionstraimí airgeadais agus cláir chistiúcháin de chuid an Aontais a úsáid chun na hoibleagáidí maidir le himscrúdú ithreach agus feabhsú ithreach a chomhlíonadh.

(70)

Rialaítear éilliú ithreach cheana féin faoi dhlí an Aontais amhail Treoracha 2010/75/AE nó 2004/35/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (38). Ní dochar forálacha na Treorach seo do na ceanglais faoi dhlí ábhartha an Aontais.

(71)

Imscrúduithe ithreach, measúnuithe riosca nó bearta laghdúcháin riosca a rinneadh ar láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe nó ar láithreáin éillithe roimh an 16 Nollaig 2025 agus a chomhlíonann na ceanglais a leagtar amach sa Treoir seo, ba cheart a mheas gurb iomchuí iad chun na ceanglais a leagtar amach sa Treoir seo le haghaidh na láithreán sin a chomhlíonadh.

(72)

Leis na bearta a dhéantar de bhun na Treorach seo, ba cheart cuspóirí beartais eile de chuid an Aontais a chur san áireamh freisin, amhail na cuspóirí a shaothraítear le Rialachán (AE) 2024/1252 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (39), eadhon soláthar slán inbhuanaithe amhábhar criticiúil a áirithiú do thionscail an Aontais.

(73)

Tá an trédhearcacht ina comhpháirt fhíor-riachtanach den bheartas ithreach agus áirithítear léi cuntasacht agus feasacht phoiblí, dálaí margaidh cothroma agus gur féidir faireachán a dhéanamh ar an dul chun cinn. Dá bhrí sin, ba cheart do na Ballstáit clár náisiúnta de na láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus de láithreáin éillithe a chur ar bun agus a choinneáil ar bun. Ba cheart faisnéis láithreánsonrach a bheith sna cláir sin agus ba cheart iad a chur ar fáil don phobal i bhfoirm bunachar sonraí spásúil geothagartha ar líne. I gcás ina mbunaítear cláir ar an leibhéal fonáisiúnta, ba cheart do na Ballstáit foráil a dhéanamh do phointe iontrála náisiúnta comhordaithe chuig na cláir fhonáisiúnta éagsúla, le suíomh gréasáin láraithe náisiúnta ina bhfuil naisc ghréasáin, mar shampla. Ba cheart faisnéis a bheith sna cláir ar gá í ionas go mbeadh an pobal ar an eolas maidir le láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe a bheith ann agus maidir le bainistiú láithreán éillithe. Ós rud é nach féidir, de réir sainmhínithe, ach gur cás amhrasta é aon chás ina maítear gur ann don éilliú ithreach ar láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe, ba cheart an difríocht idir láithreáin a d’fhéadfadh a bheith éillithe agus láithreáin éillithe a chur in iúl agus a mhíniú go soiléir don phobal ionas nach n-ardófar ábhair imní nach bhfuil gá leo. Cláir ar ann dóibh an 16 Nollaig 2025 agus a chomhlíonann na ceanglais a leagtar amach sa Treoir seo, ba cheart a mheas gurb iomchuí iad chun na ceanglais a leagtar amach sa Treoir seo a chomhlíonadh.

(74)

Ceanglaítear le hAirteagal 19(1), an dara fomhír, den Chonradh ar an Aontas Eorpach (CAE) ar na Ballstáit leigheasanna a chur ar fáil atá leordhóthanach chun cosaint bhreithiúnach éifeachtach a áirithiú sna réimsí a chumhdaítear le dlí an Aontais. Anuas air sin, i gcomhréir leis an gCoinbhinsiún maidir le Rochtain ar Fhaisnéis, Rannpháirtíocht Phoiblí i gCinnteoireacht agus Rochtain ar Cheartas i gCúrsaí Comhshaoil (40) (‘Coinbhinsiún Aarhus’), arna fhormheas ag an gComhphobal Eorpach an 17 Feabhra 2005 le Cinneadh 2005/370/CE ón gComhairle (41), tá rochtain ar cheartas le bheith ag daoine den phobal lena mbaineann chun cur le cosaint an chirt chun cónaí i dtimpeallacht atá leormhaith le haghaidh shláinte agus dhea-bhail an duine.

(75)

Mar a shoiléirítear le cásdlí Chúirt Breithiúnais an Aontais Eorpaigh (42), ní ceadmhach do na Ballstáit an seasamh dlí chun agóid a dhéanamh in aghaidh cinneadh ó údarás poiblí a shrianadh do na daoine sin den phobal lena mbaineann a bhí rannpháirteach sa nós imeachta cinnteoireachta as ar eascair glacadh an chinnidh sin. Ina theannta sin, ba cheart aon nós imeachta um athbhreithniú a bheith cóir, cothrom agus tráthúil agus níor cheart dó a bheith róchostasach, agus ba cheart foráil a dhéanamh leis do leigheasanna leormhaithe, lena n-áirítear faoiseamh urghaire de réir mar is iomchuí. Thairis sin, i gcomhréir le cásdlí Chúirt Breithiúnais an Aontais Eorpaigh (43), tá rochtain ar cheartas, ar a laghad, le tabhairt don phobal lena mbaineann.

(76)

Sainordaítear i dTreoir (AE) 2019/1024 go scaoilfear faisnéis ón earnáil phoiblí i bhformáidí saor in aisce agus oscailte. Is é cuspóir foriomlán Threoir (AE) 2019/1024 leanúint de gheilleagar sonraí an Aontais a neartú trí mhéid na sonraí idir-inoibritheacha ón earnáil phoiblí atá ar fáil lena n-athúsáid a mhéadú, iomaíocht chóir agus rochtain éasca ar fhaisnéis ón earnáil phoiblí a áirithiú, agus feabhas a chur ar nuálaíocht trasteorann bunaithe ar shonraí. Is é príomhphrionsabal na Treorach sin gur cheart sonraí rialtais a bheith oscailte mar réamhshocrú agus trí dhearadh. Tá Treoir 2003/4/CE dírithe ar rochtain a ráthú ar fhaisnéis ar an gcomhshaol sna Ballstáit i gcomhréir le Coinbhinsiún Aarhus. Le Coinbhinsiún Aarhus agus Treoir 2003/4/CE, cuimsítear oibleagáidí leathana a bhaineann le faisnéis faoin gcomhshaol a chur ar fáil, arna hiarraidh sin, agus leis an bhfaisnéis sin a scaipeadh ar bhealach gníomhach. Foráiltear le Treoir 2003/4/CE do liosta srianta de dhíolúintí ó scaipeadh nó nochtadh faisnéise comhshaoil, agus aird á tabhairt ar leas an phobail a bhfreastalaítear air tríd an scaipeadh, i gcás ina ndéanfadh scaipeadh nó nochtadh na faisnéise dochar do leasanna áirithe. Áirítear ar na leasanna sin: an tslándáil phoiblí nó an chosaint náisiúnta; rúndacht faisnéise tráchtála nó tionsclaíche, i gcás ina bhforáiltear don rúndacht sin le dlí an Aontais nó leis an dlí náisiúnta chun leas eacnamaíoch dlisteanach a chosaint, lena n-áirítear leas an phobail maidir le rúndacht staidrimh agus rúndacht cánach; rúndacht sonraí pearsanta nó comhad a bhaineann le duine nádúrtha i gcás nár thug an duine sin a thoiliú nó a toiliú go nochtfaí an fhaisnéis don phobal, i gcás ina bhforáiltear don rúndacht sin le dlí an Aontais nó leis an dlí náisiúnta. Tá raon feidhme leathan freisin le Treoir 2007/2/CE, agus cuimsítear léi faisnéis spásúil a chomhroinnt, lena n-áirítear tacair sonraí maidir le hábhair éagsúla chomhshaoil. Tá sé tábhachtach go gcomhlánófaí, le forálacha na Treorach seo a bhaineann le rochtain ar fhaisnéis agus le socruithe comhroinnte sonraí, Treoracha (AE) 2019/1024, 2003/4/CE agus 2007/2/CE agus nach gcruthófaí córas dlí ar leithligh. Forálacha na Treorach seo maidir le faisnéis don phobal agus faisnéis faoin bhfaireachán ar chur chun feidhme, ba cheart, dá bhrí sin, iad a bheith gan dochar do na Treoracha sin.

(77)

Tá sé tábhachtach freisin go gcuirfí ar chumas na mBallstát, le forálacha na Treorach seo a bhaineann le socruithe comhroinnte sonraí, na bonneagair sonraí atá ann cheana agus a bunaíodh de bhun Threoracha (AE) 2019/1024 agus 2007/2/CE a athúsáid chun a áirithiú go ndéanfaí faisnéis a mhalartú go héifeachtach tráthúil. Ar an gcúis sin, d’fhéadfadh na Ballstáit agus an Coimisiún úsáid a bhaint as uirlisí amhail REPORTNET, uirlis a bhíonn á bainistiú ag GEC. Leis an gcur chuige sin, cloítear le prionsabal na haonuaire agus ní chuirtear ualach breise ar na Ballstáit bonneagar sonraí tiomnaithe a chur ar bun faoin Treoir seo.

(78)

Chun a áirithiú go ndéanfar an t-oiriúnú is gá ar na rialacha maidir le faireachán ar shláinte ithreach agus bainistiú ar láithreáin éillithe, ba cheart an chumhacht chun gníomhartha a ghlacadh i gcomhréir le hAirteagal 290 CFAE a tharmligean chuig an gCoimisiún i dtaca leis an Treoir seo a leasú chun na modheolaíochtaí chun faireachán a dhéanamh ar shláinte ithreach, an liosta táscach de bhearta laghdúcháin riosca agus na céimeanna agus na prionsabail maidir leis an measúnú láithreánsonrach a oiriúnú don dul chun cinn eolaíoch agus teicniúil. Tá sé tábhachtach, go háirithe, go rachadh an Coimisiún i mbun comhairliúcháin iomchuí le linn a chuid oibre ullmhúcháin, lena n-áirítear ar leibhéal na saineolaithe, agus go ndéanfaí na comhairliúcháin sin i gcomhréir leis na prionsabail a leagtar síos i gComhaontú Idirinstitiúideach an 13 Aibreán 2016 maidir le Reachtóireacht Níos Fearr (44). Go sonrach, chun rannpháirtíocht chomhionann in ullmhú na ngníomhartha tarmligthe a áirithiú, faigheann Parlaimint na hEorpa agus an Chomhairle na doiciméid uile an tráth céanna leis na saineolaithe sna Ballstáit, agus tá rochtain chórasach ag a gcuid saineolaithe ar chruinnithe ghrúpaí saineolaithe an Choimisiúin a bhíonn ag déileáil le hullmhú na ngníomhartha tarmligthe.

(79)

Chun coinníollacha aonfhoirmeacha a áirithiú maidir leis an Treoir seo a chur chun feidhme, ba cheart cumhachtaí cur chun feidhme a thabhairt don Choimisiún chun formáidí nó modhanna a shocrú chun sonraí maidir le sláinte ithreach a chomhroinnt nó a bhailiú agus chun na sonraí sin a chomhtháthú sa tairseach dhigiteach um shonraí maidir le sláinte ithreach agus chun an fhormáid, an struchtúr agus na socruithe mionsonraithe a leagan amach chun sonraí agus faisnéis a thuairisciú go leictreonach don Choimisiún. Ba cheart na cumhachtaí sin a fheidhmiú i gcomhréir le Rialachán (AE) Uimh. 182/2011 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (45).

(80)

Chun tacú leis na Ballstáit a n-oibleagáidí faoin Treoir seo a chomhlíonadh, ba cheart don Choimisiún, i gcomhar leis na Ballstáit agus le páirtithe leasmhara eile, i gcás inarb ábhartha, doiciméid a tharraingt suas agus uirlisí eolaíocha a fhorbairt, lena n-áirítear na modheolaíochtaí agus na nósanna imeachta féideartha a d’fhéadfaí a chur i bhfeidhm. Leis na doiciméid agus na huirlisí eolaíocha sin, sholáthrófaí faisnéis fhíor-riachtanach do na Ballstáit in am trátha, agus d’áiritheofaí an tsolúbthacht chun cur leis na modheolaíochtaí agus na nósanna imeachta atá i bhfeidhm cheana féin. Ba cheart na doiciméid agus na huirlisí eolaíocha sin a chomhlánú leis an gcúnamh agus an fothú acmhainneachta is gá. Ba cheart don Choimisiún an fothú acmhainneachta agus an cúnamh is gá a sholáthar do na Ballstáit agus ba cheart dó tacú le comhchuibhiú iltaobhach na modhanna, agus ar an gcaoi sin, dúnfar bearnaí sonraí agus bainfear baic sreafa oibre atá ann faoi láthair trí shaineolas a chomhroinnt. Chuige sin, ba cheart don Choimisiún cur leis na sásraí atá ann cheana ar leibhéal an Aontais agus ar an leibhéal idirnáisiúnta, lena n-áirítear an tionscnamh Soil BON, an Chomhpháirtíocht Dhomhanda um Ithir, SOILveR, NICOLE, EUROSOLAN, Scáthghrúpaí Mhisean an Aontais Eorpaigh dar teideal ‘an Comhaontú Ithreach don Eoraip’ agus EIONET. Ba cheart don Choimisiún tacú le comhar trasteorann idir na Ballstáit chun a áirithiú go nglacfar cur chuige comhchuibhithe maidir le faireachán ithreach agus go mbeidh cothroime iomaíochta ann idir ceantair ithreach chomharsanacha.

(81)

Sa bhreis ar na doiciméid a tharraingt suas agus na huirlisí eolaíocha a fhorbairt, ba cheart don Choimisiún malartuithe rialta faisnéise, taithí agus dea-chleachtas idir na Ballstáit agus, i gcás inarb ábhartha, páirtithe leasmhara eile maidir le cur i bhfeidhm na Treorach seo a eagrú. Ina theannta sin, d’fhéadfadh na malartuithe faisnéise sin a bheith ina deis leis an méid seo a leanas a phlé: torthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach a chur in iúl don phobal; cleachtais lena bhfeabhsaítear athléimneacht ithreach; éilliú nach éilliú poncfhoinse antrapaigineach é; cur i bhfeidhm ordlathas na freagrachta lena sainítear an páirtí nó na páirtithe atá freagrach as láithreáin éillithe a bhainistiú; bainistiú na láithreán dílleachtach; teicnící feabhsúcháin ithreach le haghaidh láithreáin éillithe; na leibhéil chúlra nádúrtha agus antrapaigineacha a shainaithint agus meastóireacht a dhéanamh orthu; cineálacha cur chuige chun limistéir a shainaithint i gcás nach bhfuil critéir aonair maidir le riocht sláintiúil ithreach á gcomhlíonadh; na cleachtais maidir le córas bainistithe cáilíochta do shaotharlanna; agus prionsabail an mhaolaithe ar thógáil talún.

(82)

Faoin 17 Meitheamh 2033, ba cheart don Choimisiún meastóireacht fhianaisebhunaithe a dhéanamh agus, i gcás inarb ábhartha, athbhreithniú a dhéanamh ar an Treoir seo, ar bhonn thorthaí na measúnuithe ar shláinte ithreach. Ba cheart measúnú a dhéanamh sa mheastóireacht sin go háirithe ar an ngá atá le ceanglais níos sonraí a leagan síos chun a áirithiú go mbainfear amach cuspóirí na Treorach seo. Ba cheart measúnú a dhéanamh sa mheastóireacht freisin ar an ngá sainiú ithreacha sláintiúla a oiriúnú don dul chun cinn eolaíoch agus teicniúil trí fhorálacha a chur leis maidir le tuairisceoirí ithreach áirithe nó critéir áirithe le haghaidh riocht sláintiúil ithreach bunaithe ar fhianaise eolaíoch nua a bhaineann le cosaint ithreacha nó ar na forais gur eascair fadhb atá sonrach do Bhallstát as cúinsí nua comhshaoil nó aeráide. I gcomhréir le mír 22 de Chomhaontú Idirinstitiúideach an 13 Aibreán 2016 maidir le Reachtóireacht Níos Fearr, tá an mheastóireacht sin le bheith bunaithe ar na critéir maidir le héifeachtúlacht, éifeachtacht, ábharthacht, comhleanúnachas agus breisluach agus ba cheart an mheastóireacht sin a bheith ina bonn do mheasúnuithe tionchair ar na roghanna i dtaca le gníomhaíocht bhreise a dhéanamh.

(83)

Tá gá le bearta comhordaithe ag gach Ballstát chun an sprioc a bhaint amach go mbeadh na hithreacha uile sláintiúil faoi 2050 agus chun a dhaingniú go mbeidh seirbhísí éiceachórais á soláthar ag ithreacha ar fud an Aontais san fhadtéarma. Chonacthas go bhfuil na gníomhaíochtaí aonair a bhíonn á ndéanamh ag na Ballstáit neamh-leordhóthanach ós rud é go bhfuil díghrádú ithreach fós ag tarlú agus go bhfuil sé ag méadú fiú. Ós rud é nach féidir leis na Ballstáit cuspóirí na Treorach seo a ghnóthú go leordhóthanach agus, de bharr fhairsinge agus éifeachtaí na gníomhaíochta, gur fearr is féidir iad a ghnóthú ar leibhéal an Aontais, féadfaidh an tAontas bearta a ghlacadh, i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta a leagtar amach in Airteagal 5 CAE. I gcomhréir le prionsabal na comhréireachta a leagtar amach san Airteagal sin, ní théann an Treoir seo thar a bhfuil riachtanach chun na cuspóirí sin a ghnóthú.

(84)

Chuathas i gcomhairle leis an Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí i gcomhréir le hAirteagal 42(1) de Rialachán (AE) 2018/1725 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle (46) agus thug an Maoirseoir tuairim an 11 Nollaig 2023.

(85)

I gcomhréir le Dearbhú Comhpháirteach Polaitiúil an 28 Meán Fómhair 2011 ó na Ballstáit agus ón gCoimisiún maidir le doiciméid mhíniúcháin (47), ghlac na Ballstáit mar chúram orthu féin, i gcásanna a bhfuil údar cuí leo, doiciméad amháin nó níos mó a chur leis an bhfógra maidir lena mbearta trasuite, ar doiciméid iad lena mínítear an gaol idir codanna de threoir agus páirteanna comhfhreagracha na n-ionstraimí náisiúnta trasuite. I ndáil leis an Treoir seo measann an reachtóir go bhfuil údar cuí le doiciméid den sórt sin a tharchur,