6.3 Measúnú ar Riosca don Chliant

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Chliant a eascraíonn as gach cineál neamhchosaintí, lena n-áirítear neamhchosaintí lasmuigh den chlár comhardaithe: sócmhainní faoi bhainistíocht, airgead cliant á choimeád, sócmhainní cosanta agus á riar agus orduithe cliaint láimhseáilte. Chomh maith leis sin, breithníonn siad na dlíthe náisiúnta a bhfuil leithscaradh infheidhme i ndáil le hairgead cliaint á rialú acu, agus infhaighteacht árachas slánaíochta gairmiúla do ghnólachtaí infheistíochta mar uirlis éifeachtach chun rioscaí a bhainistiú, de réir Airteagal 29(1) de Threoir (AE) 2019/2034.

Nuair a bhíonn measúnú á dhéanamh ar an Riosca don Chliant, ba cheart do na húdaráis inniúla cuntas a dhéanamh de na cineálacha éagsúla cliant, cineál agus castacht ghníomhaíochtaí an ghnólachta infheistíochta maidir leis na cliaint seo.

6.3.2 Measúnú ar an Riosca don Chliant bunúsach

Tríd an measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Chliant bunúsach, ba cheart d’údaráis inniúla na príomhchúiseanna atá mar bhonn le méid K-fhachtóir Riosca don Chliant an ghnólachta infheistíochta a chinneadh agus meastóireacht a dhéanamh ar shuntas thionchar stuamachta an riosca sin don ghnólacht infheistíochta. Ba cheart an measúnú ar an Riosca don Chliant bunúsach a bhunú ar na príomhchéimeanna seo a leanas dá réir sin:

• a. réamh-mheasúnú;

56

• b. measúnú ar chineál agus ar scála na seirbhísí agus gníomhaíochtaí a bhaineann le sócmhainní cliant a bhainistiú, airgead cliant a choimeád, sócmhainní cliant a chosaint agus orduithe cliant a láimhseáil; agus
• c. measúnú a dhéanamh ar na córais agus ar na próisis a bhaineann leis na gníomhaíochtaí sin.

Ba cheart do na húdaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Chliant i dtéarmaí reatha agus ionchasacha araon.

Más cuí, ba cheart go ndéanfadh údaráis inniúla measúnú níos gráinní freisin, ag leibhéal na gcliant aonair b'fhéidir.

Réamh-mheasúnú

Chun cinneadh a dhéanamh maidir le raon feidhme an mheasúnaithe ar an Riosca don Chliant, ar dtús ba cheart d’údaráis inniúla na foinsí Riosca don Chliant atá nó a bhféadfadh an gnólacht infheistíochta a bheith neamhchosanta orthu a shainaithint.

Ar a laghad, ba cheart d’údaráis inniúla an méid seo a leanas seo a leanas a bhreithniú:

• a. an inghlacthacht riosca i ndáil leis an Riosca don Chliant, trí bhreithniú a dhéanamh ar shamhail ghnó an ghnólachta infheistíochta;
• b. ualú mhéid an K-fhachtóra don Riosca don Chliant i gcomparáid le méid iomlán an K-fhachtóra;
• c. réamhaisnéisí maidir le méid an K-fhachtóra don Riosca don Chliant, má tá a leithéid ar fáil;
• d. cineál, méid, comhdhéanamh mhíreanna an ghnólachta infheistíochta a bhaineann leis an gclár comhardaithe agus atá lasmuigh den chlár comhardaithe;
• e. má tá a leithéid ar fáil, costas na gcaillteanas oibríochtúil ar chuntais na gcliant i gcomparáid le táillí.

Ba cheart d'údaráis inniúla an réamh-anailís a dhéanamh agus breithniú a dhéanamh ar an athrú a bhaineann leis an táscairí thuas le himeacht ama chun teacht ar thuairim eolasach maidir leis na príomhchúiseanna atá mar bhonn le Riosca don Chliant an ghnólachta infheistíochta.

Sócmhainní faoi bhainistíocht (AUM)

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le caillteanas a thabhú do chliaint mar gheall ar mhíbhainistíocht sócmhainní cliant atá faoi bhainistíocht. Áirítear i measc sócmhainní na sócmhainní sin atá faoi bhainistíocht lánroghnach punann agus faoi shocruithe comhairleacha neamhroghnacha leanúnacha. D'fhéadfadh an riosca seo eascairt as, i measc foinsí eile, sárú ar théarmaí an tsainordaithe, úsáid iomarcach, comhchruinniú iomarcach, sócmhainní faoi réir cúngach leachtachta nó castacht mhíchuí táirge i gcoibhneas leis an sainordú.

57

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach, más cuí:

• a. castacht na sainorduithe, Ráiteas Beartais Infheistíochta (IPS) nó straitéisí curtha chun feidhme;
• b. próifílí cliaint (cistí stáit, infheisteoirí institiúideacha, corparáideach nó miondíol) agus inghlacthacht riosca;
• c. cineálacha sócmhainní na punainne foluití;
• d. méid na sócmhainní faoi bhainistíocht.

Airgead cliant á shealbhú (CMH)

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le hairgead cliant a chailleadh agus dualgas a bheith orthu cúiteamh a íoc le cliaint mar gheall ar chuntais cliant a bheith á míbhainistiú ag an ngnólacht infheistíochta.

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar cibé acu atá nó nach bhfuil airgead cliant á shealbhú de réir an dlí náisiúnta a bhaineann le hairgead cliant a chosaint agus cibé acu an féidir nó nach féidir é a scaradh go soiléir ó airgead an ghnólachta infheistíochta.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach, más cuí:

• a. an cineál cuntais (taisce i mbanc tráchtála);
• b. comhaontú maidir le rochtain gnólacht infheistíochta ar airgead cliant;
• c. beartas infheistíochtaí údaraithe d'airgead cliant;
• d. cuntais ombinus nó leithscartha aonair;
• e. inrianaitheacht airgead cliant;
• f. méid airgead cliant á shealbhú agus an líon cliant;
• g. airgeadraí úsáidte chun cuntais cliant a ainmniú.

Sócmhainní cosanta agus riartha (ASA)

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le caillteanas do chliaint a thabhú agus dualgas a bheith orthu cúiteamh a íoc mar gheall ar shócmhainní atá á gcosaint agus á riar ag an ngnólacht infheistíochta a bheith á míbhainistiú.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach más cuí:

• a. athúsáid na comhthaobhachta atá á sealbhú;
• b. cearta leachtachta maidir leis an sócmhainní;
• c. dímheas comhthaobhachta;
• d. toscaireachtaí ag teacht isteach agus teacht amach chuig eintitis airgeadais eile;

58

• e. cineálacha sócmhainní;
• f. oibríochtaí nó teip oibríochtaí a dhéanamh i ndáil le teagmhais atá nasctha le sócmhainní (vóta le haghaidh comhthionól ginearálta, íoc cúpón, saincheisteanna a bhaineann le cearta).

Orduithe cliant láimhseáilte (COH)

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le caillteanas oibríochtúil fad is atá orduithe cliant á láimhseáil. D'fhéadfadh an riosca seo eascairt as earráidí córais nó daonra mar gheall ar chastacht próiseas, nósanna imeachta agus córas TF (lena n-áirítear úsáid a bhaint as teicneolaíochtaí nua), ar shlí a d'fhéadfadh a bheith mar bhonn le hearráidí, lena n-áirítear moilleanna, míshonraíocht nó sáruithe slándála.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach, más cuí:

• a. cainníocht agus méid na n-orduithe cliant láimhseáilte;
• b. cineál na sócmhainní foluiteacha (OTC, leachtach tríd is tríd…);
• c. cineálacha agus saintréithe ordaithe (bloic, praghas seasta…);
• d. saintréithe tarchuir nó forfheidhmithe (trádáil leictreonach nó trí ghuth…);
• e. próisis agus eagar tarchuir nó forfheidhmithe (deasca tiomanta bunaithe ar an gcineál sócmhainní, díolachán-trádálaithe, trádáil ar a gcuntas féin, rochtain ar an margadh…).

6.3.3 Measúnú ar bhainistíocht an Riosca don Chliant agus rialuithe

Chun teacht ar thuiscint chuimsitheach ar phróifíl Riosca don Chliant an ghnólachta infheistíochta, ba cheart d'údaráis inniúla athbhreithniú a dhéanamh ar an gcreat bainistíochta riosca atá mar bhonn lena ghníomhaíochtaí. Chuige sin, ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar na gnéithe seo a leanas, más cuí:

• a. tá straitéis riosca fónta, soiléir agus doiciméadaithe ag an ngnólacht infheistíochta atá bailíochtaithe go cuí ag an mbord bainistíochta agus a chlúdaíonn bainistíocht sócmhainní, bainistíocht an tsreabhaidh airgid laistigh den ghnólacht agus bainistíocht sócmhainní atá cosanta agus riartha;
• b. tá creat eagraíochtúil oiriúnach ag an ngnólacht d'fhonn a áirithiú go bhfuil seirbhísí á soláthar ar bhealach éifeachtach do chliaint, go bhfuil dóthain acmhainní daonna (cáilíochtúla agus cainníochtúla) agus teicniúla (oifig thosaigh agus cúloifig, córais faisnéise);
• c. tá creat rialaithe láidir agus cuimsitheach forbartha ag an ngnólacht infheistíochta (éifeachtacht agus neamhspleáchas na bhfeidhmeanna rialaithe) agus cosaintí fónta chun a rioscaí do chliaint a mhaolú de réir na straitéise bainistíochta agus na hinghlacthachta riosca;

59

• d. tá beartais agus nósanna imeachta atá sainithe go soiléir bunaithe ag an ngnólacht infheistíochta chun rioscaí oibríochtúla do chliaint a shainaithint, a bhainistiú, a thomhas agus a rialú;
• e. tá na rialacháin infheidhme maidir le cearta rochtana an ghnólachta ar chuntais cliant á gcomhlíonadh.

6.3.4 Achoimre ar thorthaí agus scóráil

I ndiaidh an mheasúnaithe thuas, ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir le Riosca don Chliant an ghnólachta infheistíochta. Ba cheart an dearcadh seo a léiriú in achoimre ar thorthaí, mar aon le scór riosca bunaithe ar na breithniúcháin atá sonraithe i dTábla 5. Más rud é, bunaithe ar ábharthacht fachtóirí riosca áirithe, go gcinneann údaráis inniúla iad a mheas agus a scóráil ina n-aonar, ba cheart an treoir a thugtar sa tábla seo a chur i bhfeidhm, a mhéid is féidir, de réir analaí.

Tábla 5. Breithniúcháin mhaoirseachta maidir le scór riosca a shannadh don Riosca don Chliant