DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) 2024/2881 z dnia 23 października 2024 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (wersja przekształcona)

(1)

Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/107/WE (4) i 2008/50/WE (5) istotnie zmieniono. Ze względu na konieczność wprowadzenia dalszych zmian i w celu zapewnienia jasności dyrektywy te powinny zostać przekształcone.

(2)

W komunikacie z dnia 11 grudnia 2019 r. zatytułowanym „Europejski Zielony Ład” Komisja Europejska określiła ambitny plan działania na rzecz przekształcenia Unii w sprawiedliwe i dostatnie społeczeństwo, którego gospodarka będzie nowoczesna, zasobooszczędna i konkurencyjna, mający na celu ochronę, zachowanie i poprawę kapitału naturalnego Unii oraz ochronę zdrowia i dobrostanu obywateli przed zagrożeniami i negatywnymi skutkami związanymi ze środowiskiem. W szczególności w odniesieniu do czystego powietrza Komisja zobowiązała się do dalszej poprawy jakości powietrza i lepszego dostosowania unijnych norm jakości powietrza do zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Komisja zapowiedziała również w Europejskim Zielonym Ładzie poprawę przepisów o monitorowaniu, modelowaniu i planowaniu w dziedzinie jakości powietrza.

(3)

W komunikacie z dnia 12 maja 2021 r. zatytułowanym „Droga do zdrowej planety dla wszystkich. Plan działania UE na rzecz eliminacji zanieczyszczeń wody, powietrza i gleby” Komisja przyjęła plan działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń, w którym m.in. odniesiono się do aspektów Europejskiego Zielonego Ładu związanych z zanieczyszczeniem środowiska i zobowiązano się do zmniejszenia do 2030 r. skutków zanieczyszczenia powietrza dla zdrowia o ponad 55 % oraz do zmniejszenia o 25 % liczby ekosystemów Unii, w których zanieczyszczenie powietrza zagraża różnorodności biologicznej.

(4)

W planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń określono również wizję na 2050 r., gdy zanieczyszczenie powietrza zostanie zredukowane do poziomów nieuznawanych już za szkodliwe dla zdrowia i ekosystemów naturalnych. W tym celu należy stosować etapowe podejście do wyznaczania obecnych i przyszłych unijnych norm jakości powietrza, wprowadzać normy jakości powietrza na 2030 r. i na kolejne lata oraz opracować perspektywę dostosowania norm do najbardziej aktualnych wytycznych WHO dotyczących jakości powietrza najpóźniej do 2050 r. z wykorzystaniem mechanizmu regularnego przeglądu zapewniającego uwzględnienie najnowszych ustaleń naukowych. Ze względu na związki między zmniejszeniem zanieczyszczenia a dekarbonizacją dążeniu do osiągnięcia celu długoterminowego, jakim jest eliminacja zanieczyszczeń, powinno towarzyszyć równolegle ograniczanie emisji gazów cieplarnianych, o którym mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119 (6).

(5)

We wrześniu 2021 r. WHO uaktualniła swoje wytyczne dotyczące jakości powietrza na podstawie obszernego sprawozdania podsumowującego wyniki badań naukowych nad wpływem zanieczyszczenia powietrza na zdrowie. W uaktualnionych wytycznych WHO dotyczących jakości powietrza zwrócono uwagę na nowe dowody na konsekwencje niskiego poziomu narażenia na zanieczyszczenie powietrza oraz określono w nich niższe poziomy pyłu zawieszonego (PM10 i PM2,5) i dwutlenku azotu w porównaniu z poprzednimi wytycznymi. Niniejsza dyrektywa uwzględnia najnowsze dane naukowe, w tym najbardziej aktualne wytyczne WHO dotyczące jakości powietrza.

(6)

W ciągu ostatnich 30 lat przepisy unijne i krajowe przyniosły stałą redukcję szkodliwych emisji zanieczyszczeń powietrza i wynikającą stąd poprawę jakości powietrza. Warianty polityki przeanalizowane w ocenie skutków towarzyszącej niniejszej dyrektywie wskazują na dodatkowe korzyści społeczno-gospodarcze netto wynikające z dalszej redukcji zanieczyszczenia powietrza i na to, że przewidywane korzyści pieniężne w dziedzinie zdrowia i środowiska znacznie przewyższają oczekiwane koszty wdrożenia.

(7)

Wprowadzając odpowiednie środki na szczeblu unijnym i krajowym, aby osiągnąć cel eliminacji zanieczyszczeń powietrza, państwa członkowskie, Parlament Europejski, Rada i Komisja powinny kierować się zasadą ostrożności, zasadą podejmowania działań prewencyjnych, zasadą uwzględniania szkód dla środowiska priorytetowo u źródła i zasadą „zanieczyszczający płaci”, zapisanymi w TFUE, oraz zasadą „nie szkodzić” określoną w Europejskim Zielonym Ładzie, a także uznawać prawo człowieka do czystego, zdrowego i zrównoważonego środowiska, ujęte w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych 76/300 z dnia 28 lipca 2022 r. Powinny one między innymi mieć na uwadze: wkład poprawy jakości powietrza w zdrowie ludzi, jakość środowiska i odporność ekosystemu, dobrostan obywateli, równość i ochronę wrażliwych grup ludności i grup szczególnie narażonych, koszty opieki zdrowotnej, dobrobyt społeczeństwa, zatrudnienie i konkurencyjność gospodarki; transformację energetyczną, wzmocnienie bezpieczeństwa energetycznego i zwalczanie ubóstwa energetycznego; bezpieczeństwo żywnościowe i przystępność cenową żywności; rozwój zrównoważonych i inteligentnych rozwiązań w zakresie mobilności i transportu oraz ich infrastruktury; skutki zmian zachowań; skutki polityki fiskalnej; sprawiedliwość i solidarność między państwami członkowskimi i wewnątrz nich, z uwzględnieniem ich możliwości ekonomicznych, specyfiki krajowej, na przykład szczególnej sytuacji wysp, oraz potrzeby stopniowej konwergencji; potrzebę zadbania za pomocą odpowiednich programów edukacyjnych i szkoleniowych, w tym dla pracowników służby zdrowia, o to, by transformacja była sprawiedliwa i uczciwa społecznie; najlepsze dostępne i najbardziej aktualne dowody naukowe, w szczególności ustalenia zgłoszone przez WHO; potrzebę uwzględnienia ryzyka związanego z zanieczyszczeniem powietrza w decyzjach dotyczących inwestycji i planowania; opłacalność, najlepsze dostępne rozwiązania technologiczne i neutralność technologiczną w odniesieniu do osiągania ograniczeń emisji zanieczyszczeń powietrza.

(8)

Niniejsza dyrektywa przyczynia się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ, a zwłaszcza celów nr 3, 7, 10, 11 i 13.

(9)

W ogólnym unijnym programie działań w zakresie środowiska do 2030 r., przyjętym decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/591 (7) (ósmy unijny program działań w zakresie środowiska), wyznaczono m.in. cel polegający na osiągnięciu nietoksycznego środowiska, w którym zdrowie i dobrostan ludzi, zwierząt i ekosystemów będą chronione przed zagrożeniami i negatywnymi skutkami związanymi ze środowiskiem, oraz w tym celu stwierdzono m.in., że trzeba dalej usprawniać metody monitorowania, ściślej współpracować na płaszczyźnie międzynarodowej, lepiej informować społeczeństwo i poprawić dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Jest to podstawą celów określonych w niniejszej dyrektywie.

(10)

Komisja powinna prowadzić regularne przeglądy danych naukowych o zanieczyszczeniach oraz ich wpływie na zdrowie ludzkie i środowisko, a także m.in. bezpośrednich i pośrednich kosztów opieki zdrowotnej związanych z zanieczyszczeniem powietrza, kosztów środowiskowych oraz zmian zachowań, zmian fiskalnych i rozwoju technologicznego. Na podstawie tego przeglądu Komisja powinna oceniać, czy odpowiednie normy jakości powietrza nadal umożliwiają osiągnięcie celów niniejszej dyrektywy. Komisja powinna przeprowadzić pierwszy taki przegląd przed dniem 31 grudnia 2030 r. Prowadząc przegląd, Komisja powinna ocenić warianty i harmonogramy dostosowania norm jakości powietrza do najnowszych wytycznych WHO dotyczących jakości powietrza oraz to, czy normy jakości powietrza wymagają aktualizacji w oparciu o najnowsze ustalenia naukowe, czy należy włączyć do nich kolejne zanieczyszczenia oraz czy należy zmienić przepisy o odroczeniu terminów osiągnięcia i transgranicznym zanieczyszczeniu powietrza. Jeżeli w wyniku przeglądu Komisja uzna to za niezbędne, powinna przedstawić wniosek dotyczący zmiany norm jakości powietrza lub włączenia do nich innych zanieczyszczeń. Jeżeli Komisja uzna to za konieczne, powinna też przedstawić wnioski dotyczące wprowadzenia lub zmiany wszelkich odpowiednich przepisów dotyczących źródeł zanieczyszczeń, by pomóc osiągnąć proponowane zmienione normy jakości powietrza i zaproponować, jakie dalsze działania należy podjąć na szczeblu Unii.

(11)

Jakość powietrza należy oceniać zgodnie ze wspólnym podejściem, w oparciu o wspólne kryteria oceny. Oceniając jakość powietrza, należy wziąć pod uwagę wielkość populacji i ekosystemów narażonych na zanieczyszczenie powietrza. Wskazane jest zatem, by podzielić terytorium każdego z państw członkowskich na strefy sklasyfikowane tak, by odzwierciedlić gęstość zaludnienia i jednostki terytorialne średniego narażenia.

(12)

Pomiary stałe powinny być obowiązkowe w strefach, gdzie przekroczono progi oszacowania. Modelowanie i pomiary wskaźnikowe, a także informacje z pomiarów stałych umożliwiają interpretację danych punktowych z uwzględnieniem geograficznego rozkładu stężeń. Zastosowanie takich uzupełniających metod oceny powinno też pozwolić na zmniejszenie minimalnej wymaganej liczby punktów pomiarowych do pomiarów stałych w strefach, gdzie dotrzymane są wartości dopuszczalne lub docelowe, ale progi oszacowania zostały przekroczone. W strefach, gdzie przekroczono wartości dopuszczalne lub docelowe, po upływie dwóch lat od przyjęcia aktów wykonawczych w sprawie modelowania i określania reprezentatywności przestrzennej punktów pomiarowych do oceny jakości powietrza należy stosować oprócz obowiązkowych pomiarów stałych również modelowanie lub pomiary wskaźnikowe. Należy również prowadzić dodatkowe monitorowanie stężeń tła i depozycji zanieczyszczeń w powietrzu, aby umożliwić lepsze zrozumienie poziomów zanieczyszczeń i ich rozprzestrzeniania się.

(13)

W stosownych przypadkach należy stosować modelowanie, by umożliwić interpretację danych punktowych z uwzględnieniem geograficznego rozkładu stężeń zanieczyszczeń, co może ułatwić wykrywanie niezgodności z normami jakości powietrza oraz dostarczać danych na potrzeby planów ochrony powietrza i planów działania na rzecz jakości powietrza oraz rozmieszczenia punktów pomiarowych. Zachęca się państwa członkowskie, by oprócz przestrzegania wymogów monitorowania jakości powietrza określonych w niniejszej dyrektywie wykorzystywały w monitorowaniu produkty informacyjne i dodatkowe narzędzia – np. regularne sprawozdania oceniające i sprawozdania z oceny jakości, aplikacje internetowe wspierające planowanie i wdrażanie polityki – dostarczane w komponencie „obserwacja Ziemi” unijnego programu kosmicznego, a zwłaszcza usługę programu Copernicus dotyczącą monitorowania atmosfery.

(14)

Na superstacjach monitoringu na obszarach tła miejskiego i pozamiejskiego trzeba mierzyć poziom nowych substancji zanieczyszczających, np. cząstek ultradrobnych, sadzy i węgla elementarnego, a także amoniaku oraz utleniającego potencjału pyłu zawieszonego, by wspierać naukowe zrozumienie ich wpływu na zdrowie ludzkie i środowisko, zgodnie z zaleceniami WHO. W państwach członkowskich o terytorium mniejszym niż 10 000 km2 wystarczające będą pomiary na superstacjach monitoringu na obszarach tła miejskiego.

(15)

Należy prowadzić dokładne pomiary drobnego pyłu zawieszonego (PM2,5), by lepiej zrozumieć wpływ tego zanieczyszczenia i opracować odpowiednią politykę. Pomiary te należy prowadzić zgodnie z programem współpracy w zakresie monitoringu i oceny przenoszenia na dalekie odległości zanieczyszczeń powietrza w Europie (EMEP) ustanowionym na mocy konwencji Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (EKG ONZ) z 1979 r. w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, zatwierdzonej decyzją Rady 81/462/EWG (8), i protokołów do tej konwencji, w tym protokołu z Göteborga z 1999 r. w sprawie przeciwdziałania zakwaszeniu, eutrofizacji i powstawaniu ozonu w warstwie przyziemnej, zmienionego w 2012 r.

(16)

By zapewnić odpowiednią reprezentatywność i porównywalność danych o jakości powietrza w obrębie całej Unii, trzeba w ocenie jakości powietrza stosować znormalizowane techniki pomiaru i wspólne kryteria dotyczące liczby i rozmieszczenia punktów pomiarowych. W ocenie jakości powietrza można stosować metody inne niż pomiary, dlatego trzeba określić kryteria stosowania i wymagany stopień dokładności takich metod.

(17)

Za istotne uznaje się wprowadzenie referencyjnych metod pomiaru. Komisja zleciła już prace dotyczące sporządzenia norm EN o pomiarze wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych oraz o ocenie działania systemów czujników w odniesieniu do określania stężeń zanieczyszczeń gazowych i pyłu zawieszonego (PM10 i PM2,5) w powietrzu, z myślą o opracowaniu i przyjęciu tych norm w szybkim terminie. Z braku znormalizowanych metod EN należy zezwolić na stosowanie międzynarodowych lub krajowych znormalizowanych referencyjnych metod pomiaru lub specyfikacji technicznych Europejskiego Komitetu Normalizacyjnego (CEN).

(18)

Mając na względzie ochronę zdrowia ludzkiego i środowiska jako całości, należy przede wszystkim zwalczać emisje zanieczyszczeń u źródła oraz wskazywać i wdrażać na szczeblu lokalnym, krajowym i unijnym najskuteczniejsze środki redukcji emisji, zwłaszcza z rolnictwa, przemysłu, transportu, systemów ogrzewania i chłodzenia oraz wytwarzania energii. Z tego względu powinno się unikać emisji szkodliwych zanieczyszczeń powietrza, zapobiegać jej lub ją ograniczać oraz ustanowić właściwe normy jakości powietrza, m.in. na podstawie najbardziej aktualnych dowodów naukowych, w tym zaleceń WHO.

(19)

Dowody naukowe wskazują, że dwutlenek siarki, dwutlenek azotu i tlenki azotu, pył zawieszony (PM10 i PM2,5), benzen, tlenek węgla, arsen, kadm, ołów, nikiel, niektóre wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i ozon wywołują szereg istotnych negatywnych skutków dla zdrowia ludzkiego oraz są powiązane z szeregiem chorób niezakaźnych, pogorszeniem stanu zdrowia i większą umieralnością. Stężenie tych substancji w otaczającym powietrzu oraz ich depozycja oddziałują na zdrowie ludzkie i środowisko.

(20)

Chociaż zanieczyszczenia powietrza to powszechnie występujący problem dla zdrowia, związane z nim ryzyko nie jest takie samo dla całej populacji – dotyka on mocniej wrażliwe i szczególnie narażone grupy ludności. W niniejszej dyrektywie uznano zwiększone ryzyko i szczególne potrzeby wrażliwych i szczególnie narażonych na skutki zanieczyszczenia powietrza grup ludności; służy ona ich informowaniu i ochronie.

(21)

Według sprawozdania Europejskiej Agencji Środowiska nr 22/2018 zatytułowanego „Zróżnicowany poziom narażenia i nierówny wpływ: podatność społeczeństwa na zanieczyszczenie powietrza, hałas i ekstremalne temperatury w Europie” zanieczyszczenie powietrza w większym stopniu wpływa na zdrowie osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym niż na zdrowie ogółu ludności, gdyż grupa ta jest zarazem bardziej narażona i bardziej wrażliwa. Niniejsza dyrektywa uwzględnia społeczne aspekty zanieczyszczenia powietrza oraz społeczno-gospodarcze skutki podejmowanych środków.

(22)

Oddziaływanie arsenu, kadmu, ołowiu, rtęci, niklu i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych na zdrowie ludzkie, w tym przez łańcuch pokarmowy, i na środowisko spowodowane jest również ich depozycją. Trzeba uwzględnić akumulację tych substancji w glebie i ochronę wód podziemnych.

(23)

Według najbardziej aktualnych zaleceń WHO należy zmniejszyć średnie narażenie ludności na zanieczyszczenia o najwyższym udokumentowanym wpływie na zdrowie ludzkie: pył drobny zawieszony (PM2,5) i dwutlenek azotu. W tym celu należy również wprowadzić wymóg redukcji średniego narażenia na te substancje zanieczyszczające, jako uzupełniającą normę jakości powietrza, a nie zamiast wartości dopuszczalnych.

(24)

Ocena adekwatności dyrektyw w sprawie jakości powietrza (dyrektywy 2004/107/WE i 2008/50/WE) wykazała, że wartości dopuszczalne dają lepsze wyniki w postaci obniżenia stężenia zanieczyszczeń niż inne rodzaje norm jakości powietrza, np. wartości docelowe. By zminimalizować szkodliwe skutki dla zdrowia ludzkiego – zwłaszcza we wrażliwych i szczególnie narażonych grupach ludności – i dla środowiska, należy określić wartości dopuszczalne stężeń dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego (PM10 i PM2,5), benzenu, tlenku węgla, arsenu, kadmu, ołowiu, niklu i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w powietrzu. Benzo(a)piren powinien być znacznikiem rakotwórczego ryzyka związanego z obecnością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w powietrzu.

(25)

Aby umożliwić państwom członkowskim przygotowanie się do zmienionych norm jakości powietrza określonych w niniejszej dyrektywie oraz aby zapewnić ciągłość prawa, należy wyznaczyć okres przejściowy do czasu rozpoczęcia stosowania nowych wartości dopuszczalnych i wartości docelowych, w którym wartości dopuszczalne będą identyczne z wartościami określonymi w uchylanych dyrektywach.

(26)

Ozon to zanieczyszczenie o charakterze transgranicznym powstające w atmosferze w wyniku emisji zanieczyszczeń pierwotnych. Niektórych spośród tych zanieczyszczeń powietrza dotyczy dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 (9). Ozon w warstwie przyziemnej ma negatywny wpływ nie tylko na zdrowie ludzi, ale także na roślinność i ekosystemy. Postępy w osiąganiu dopuszczalnych wartości oraz celów długoterminowych dla ozonu ustalonych w niniejszej dyrektywie należy określić na podstawie celów i zobowiązań w zakresie redukcji emisji ustanowionych w dyrektywie (UE) 2016/2284 oraz przez wdrażanie efektywnych kosztowo środków, planów działań na rzecz jakości powietrza i, w stosownych przypadkach, planów ochrony powietrza.

(27)

Wartości docelowe ozonu i cele długoterminowe mające skutecznie chronić przed szkodliwym wpływem ozonu na zdrowie ludzkie, roślinność i ekosystemy należy zaktualizować w świetle najbardziej aktualnych dowodów naukowych, w tym zaleceń WHO.

(28)

By chronić całą ludność, a zwłaszcza grupy wrażliwe i szczególnie narażone, przed krótkotrwałym narażeniem na podwyższone stężenia zanieczyszczeń, należy ustalić próg alarmowy i próg informowania dla dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego (PM10 i PM2,5) i ozonu. Progi te powinny uruchamiać proces informowania ludności o zagrożeniach dla zdrowia związanych z narażeniem, a w stosownych przypadkach także o działaniach krótkoterminowych mających obniżyć poziom zanieczyszczenia powietrza w razie przekroczenia progu alarmowego.

(29)

Zgodnie z art. 193 TFUE państwa członkowskie mogą utrzymać lub wprowadzić bardziej rygorystyczne środki ochronne, pod warunkiem że będą one zgodne z postanowieniami traktatów i zostaną zgłoszone Komisji. Do takiego zgłoszenia można dołączyć wyjaśnienie procesu ustalania tych norm jakości powietrza oraz wykorzystane przy tym ustalenia naukowe.

(30)

Tam, gdzie jakość powietrza jest już dobra, należy ją utrzymać lub poprawić. Gdy istnieje ryzyko, że normy jakości powietrza ustalone w niniejszej dyrektywie nie zostaną osiągnięte, lub gdy nie zostały osiągnięte, państwa członkowskie powinny w terminach określonych w niniejszej dyrektywie przyjąć odpowiednie środki, by dotrzymać wartości dopuszczalnych, wymogów redukcji średniego narażenia i poziomów krytycznych oraz, w miarę możliwości, dotrzymać wartości docelowych i osiągnąć cele długoterminowe dotyczące ozonu.

(31)

Rtęć jest substancją bardzo niebezpieczną dla zdrowia ludzkiego i środowiska. Występuje ona w całym środowisku, a pod postacią metylortęci może akumulować się w organizmach, zwłaszcza w organizmach zajmujących wyższe miejsce w łańcuchu pokarmowym. Rtęć uwolniona do atmosfery może być przenoszona na dalekie odległości.

(32)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/852 (10) ma służyć ochronie zdrowia ludzkiego i środowiska przed uwalnianiem się rtęci, z uwzględnieniem cyklu życia produktu oraz produkcji, stosowania, zarządzania odpadami i emisji. Przepisy dotyczące monitorowania rtęci zawarte w niniejszej dyrektywie uzupełniają to rozporządzenie i dostarczają informacji do niego.

(33)

Zagrożenie dla roślinności i ekosystemów naturalnych w wyniku zanieczyszczenia powietrza jest szczególnie istotne na terenach znacznie oddalonych od obszarów miejskich. Dlatego ocena tego typu zagrożeń i dotrzymanie poziomów krytycznych wyznaczonych z myślą o ochronie roślin powinny się skupiać na obszarach oddalonych od terenów zabudowanych. Ocena ta powinna uwzględniać i uzupełniać wymogi ustanowione na podstawie dyrektywy (UE) 2016/2284 w celu monitorowania wpływu zanieczyszczenia powietrza na ekosystemy lądowe i wodne oraz zgłaszania takich skutków.

(34)

Udział zanieczyszczeń ze źródeł naturalnych można oceniać, ale nie można go kontrolować. Dlatego gdy udział zanieczyszczeń powietrza ze źródeł naturalnych można określić z wystarczającą pewnością, a stany przekroczeń wynikają całkowicie lub częściowo z udziału tych zanieczyszczeń, powinno być możliwe pominięcie go – na warunkach określonych w niniejszej dyrektywie – w ocenie zgodności z dopuszczalnymi wartościami jakości powietrza i wymogami redukcji średniego narażenia. Również udział w przekroczeniach wartości dopuszczalnych pyłu zawieszonego (PM10) wynikający z posypywania dróg w okresie zimowym piaskiem lub solą powinno się móc pominąć w ocenie dotrzymania wartości dopuszczalnych jakości powietrza, pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich środków mających zmniejszyć stężenia pyłu zawieszonego. Nieuwzględnianie tych udziałów nie uniemożliwia państwom członkowskim podejmowania działań mających zmniejszać ich wpływ na zdrowie.

(35)

Kluczowe znaczenie ma systematyczne monitorowanie jakości powietrza w obszarach wysokich stężeń zanieczyszczenia powietrza, w tym tam, gdzie poziom zanieczyszczenia jest silnie uzależniony od emisji ze źródeł silnych zanieczyszczeń, które mogą narazić jednostki i grupy ludności na podwyższone ryzyko wystąpienia niekorzystnych skutków zdrowotnych. W tym celu państwa członkowskie powinny zainstalować punkty pomiarowe w obszarach wysokich stężeń zanieczyszczenia powietrza i podjąć odpowiednie działania, by minimalizować wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie ludzi w tych miejscach.

(36)

Strefom o szczególnie trudnych warunkach należy wyjątkowo dać możliwość przedłużenia terminu zapewnienia zgodności z wartościami dopuszczalnymi jakości powietrza, gdy pomimo zastosowania odpowiednich środków redukcji zanieczyszczeń w określonych strefach istnieją poważne problemy z dotrzymaniem wartości dopuszczalnych. Każdemu przedłużeniu terminu w danej strefie powinien towarzyszyć szczegółowy plan działania na rzecz jakości powietrza, który oceni Komisja. W takim przypadku plan działania na rzecz jakości powietrza powinien określać odpowiednie środki, by okres przekroczenia był jak najkrótszy. Państwa członkowskie powinny też wykazać, że środki zapisane w swoich planach działania na rzecz jakości powietrza wdrożono, by zapewnić zgodność.

(37)

Plany ochrony powietrza należy opracować i zaktualizować dla stref lub jednostek terytorialnych średniego narażenia, w których stężenie zanieczyszczeń w powietrzu przekracza odpowiednie wartości dopuszczalne, wartości docelowe lub wymogi redukcji średniego narażenia. Należy też opracować i zaktualizować plany ochrony powietrza w odniesieniu do przekroczeń wartości docelowych ozonu, chyba że w danych okolicznościach nie ma istotnych możliwości zmniejszenia jego stężenia, a środki mające rozwiązać problem przekroczeń wiązałyby się z nieproporcjonalnymi kosztami.

(38)

Zanieczyszczenia powietrza emituje wiele źródeł i rodzajów działalności. By zapewnić spójność między różnymi politykami, plany ochrony powietrza lub plany działania na rzecz jakości powietrza powinny być w miarę możliwości zbieżne z planami i programami przygotowanymi na podstawie dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/49/WE (11) i 2010/75/UE (12) oraz dyrektywy (UE) 2016/2284.

(39)

Według orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (13) samo sporządzenie planu ochrony powietrza nie oznacza, że dane państwo członkowskie wywiązało się z obowiązku zapewnienia poziomów zanieczyszczeń powietrza nieprzekraczających norm jakości powietrza wprowadzonych niniejszą dyrektywą.

(40)

Plany działania na rzecz jakości powietrza należy przygotować przed 2030 r., by zapewnić odpowiednie obniżenie poziomów zanieczyszczeń, jeżeli istnieje ryzyko, że państwa członkowskie nie osiągną w tym terminie wartości dopuszczalnych lub – w stosownych przypadkach – wartości docelowych. Plan działania na rzecz jakości powietrza powinien określać politykę i środki osiągania zgodności z tymi wartościami dopuszczalnymi, a w stosownych przypadkach również wartościami docelowymi w wyznaczonym terminie. Ze względu na jasność prawa i niezależnie od zastosowania specyficznej terminologii plan działania na rzecz jakości powietrza jest rodzajem planu ochrony powietrza zdefiniowanego w niniejszej dyrektywie.

(41)

Trzeba opracować plany działań krótkoterminowych określające, jakie środki krótkoterminowe należy zastosować w razie zagrożenia przekroczenia jednego lub kilku progów alarmowych, by zmniejszyć to zagrożenie i skrócić czas jego trwania. W określonych okolicznościach państwa członkowskie powinny móc powstrzymać się od opracowania planów działań krótkoterminowych dotyczących ozonu, jeżeli nie można zasadniczo zmniejszyć zagrożenia, czasu jego trwania lub stopnia przekroczenia.

(42)

Zanieczyszczenie powietrza nie zatrzymuje się na granicach i jest wspólne w całej Unii. W większości państw członkowskich znaczna część zanieczyszczeń pochodzi spoza ich terytorium. W stosownych przypadkach państwa członkowskie powinny współpracować ze sobą, jeżeli w wyniku znacznego zanieczyszczenia powstałego w innym państwie członkowskim poziom zanieczyszczenia przekracza lub prawdopodobnie przekroczy jakąkolwiek wartość dopuszczalną, wartość docelową, wymóg redukcji średniego narażenia lub próg alarmowy. Transgraniczny charakter niektórych zanieczyszczeń, takich jak ozon i pył zawieszony (PM10 i PM2,5), wymaga od zainteresowanych państw członkowskich współpracy we wskazywaniu źródeł zanieczyszczenia powietrza i środków, jakie należy podjąć w odniesieniu do nich, a także w przygotowaniu skoordynowanych działań, takich jak koordynacja planów ochrony powietrza i planów działań krótkoterminowych, w których każde państwo członkowskie powinno zająć się źródłami zanieczyszczeń na swoim terytorium, by usunąć takie przekroczenia, a także w informowaniu społeczeństwa. W stosownych przypadkach państwa członkowskie powinny dążyć do współpracy z państwami trzecimi, kładąc szczególny nacisk na wczesne angażowanie krajów kandydujących. Komisja powinna być terminowo informowana o takiej współpracy, zapraszana do udziału i do pomocy w niej, a w stosownych przypadkach powinna być w stanie udzielać państwom członkowskim wsparcia technicznego na ich wniosek.

(43)

Zarówno państwa członkowskie, jak i Komisja muszą gromadzić i rozpowszechniać informacje o jakości powietrza oraz wymieniać się nimi, by lepiej zrozumieć możliwe konsekwencje zanieczyszczenia powietrza i opracować odpowiednią politykę. Dostępne aktualne informacje o stężeniach w powietrzu wszystkich zanieczyszczeń objętych uregulowaniami prawnymi, informacje o wpływie na zdrowie oraz plany ochrony powietrza, plany działania na rzecz jakości powietrza i plany działań krótkoterminowych powinny być też łatwo dostępne dla społeczeństwa oraz prezentowane spójnie i zrozumiale.

(44)

Aby zapewnić szeroki publiczny dostęp do informacji o jakości powietrza, informacje te należy podawać do wiadomości publicznej z wykorzystaniem cyfrowych i, w stosownych przypadkach, niecyfrowych kanałów komunikacji.

(45)

Informacje o stężeniach i depozycji zanieczyszczeń objętych uregulowaniami prawnymi powinny być przekazywane Komisji jako podstawa sprawozdań okresowych. By ułatwić korzystanie z informacji o jakości powietrza oraz ich porównywanie, dane należy udostępniać Komisji w formie znormalizowanej.

(46)

Trzeba dostosować procedury przekazywania danych, oceny i sprawozdawczości dotyczącej jakości powietrza, by umożliwić wykorzystanie środków elektronicznych i internetu jako głównych narzędzi udostępniania informacji oraz zapewnić spójność tych procedur z dyrektywą 2007/2/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (14).

(47)

Wskazane jest stworzenie możliwości dostosowania kryteriów i metod oceny jakości powietrza, a także rodzaju przekazywanych informacji do postępu naukowo-technicznego.

(48)

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości (15) państwa członkowskie nie mogą ograniczać legitymacji procesowej do kwestionowania decyzji organu publicznego do tych członków zainteresowanej społeczności, którzy brali udział we wcześniejszej procedurze administracyjnej prowadzącej do przyjęcia tej decyzji. Ponadto każda procedura odwoławcza musi być bezstronna, oparta na zasadzie równości, terminowa i niedyskryminacyjna ze względu na koszty oraz powinna przewidywać odpowiednie mechanizmy dochodzenia roszczeń, w tym w stosownych przypadkach nakazy sądowe. Ponadto zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości (16) dostęp do wymiaru sprawiedliwości należy przyznać co najmniej zainteresowanej społeczności.

(49)

Niniejsza dyrektywa nie narusza praw podstawowych i jest zgodna z zasadami uznanymi w szczególności w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). Gdy szkoda dla zdrowia ludzkiego wystąpi w wyniku naruszenia przepisów krajowych transponujących art. 19 ust. 1–5 i art. 20 ust. 1 i 2 niniejszej dyrektywy, a naruszenie to było umyślne lub wynikało z zaniedbania, państwa członkowskie powinny zapewnić osobom dotkniętym takimi naruszeniami prawo do dochodzenia i uzyskania od odpowiedniego właściwego organu odszkodowania za tę szkodę. Przepisy dotyczące odszkodowania, dostępu do wymiaru sprawiedliwości i kar określone w niniejszej dyrektywie mają na celu unikanie szkodliwych skutków zanieczyszczenia powietrza dla zdrowia ludzkiego i środowiska, zapobieganie im i ich ograniczanie, zgodnie z art. 191 ust. 1 TFUE. Celem tych przepisów jest więc zintegrowanie z politykami Unii wysokiego poziomu ochrony środowiska i poprawy jego jakości zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, o czym mowa w art. 37 Karty, oraz skonkretyzowanie obowiązku ochrony prawa do życia i prawa człowieka do integralności oraz prawa do opieki zdrowotnej, o których mowa w art. 2, 3 i 35 Karty. Niniejsza dyrektywa przyczynia się ponadto do zapewniania prawa do skutecznego środka prawnego przed sądem, o którym mowa w art. 47 Karty, w odniesieniu do ochrony zdrowia ludzkiego. Kary przewidziane w niniejszej dyrektywie powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.

(50)

W celu zapewnienia jednolitych warunków wykonywania niniejszej dyrektywy należy powierzyć Komisji uprawnienia wykonawcze w odniesieniu do dalszych szczegółów technicznych dotyczących modelowania; określenia reprezentatywności przestrzennej punktów pomiarowych; wykazania i odejmowania przekroczeń, które można przypisać źródłom naturalnym; określenia udziału resuspensji cząstek stałych w wyniku posypywania dróg piaskiem lub solą w okresie zimowym; wymogów dotyczących prognoz sporządzanych na potrzeby odroczenia terminów osiągnięcia oraz informacji, które należy zawrzeć w sprawozdaniach z wdrażania; wymogów dotyczących przekazywania informacji i sprawozdawczości dotyczącej jakości powietrza w odniesieniu do (i) ustanowienia przepisów dotyczących informacji o jakości powietrza, które mają być udostępniane Komisji przez państwa członkowskie, i ram czasowych dotyczących przekazywania tych informacji oraz (ii) usprawnienia sposobu przekazywania danych oraz wzajemnej wymiany informacji i danych z sieci i poszczególnych punktów pomiarowych wykonujących pomiary zanieczyszczenia powietrza w państwach członkowskich. Uprawnienia te powinny być wykonywane zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 182/2011 (17).

(51)

Aby niniejsza dyrektywa nadal spełniała swoje cele, zwłaszcza dotyczące unikania szkodliwych skutków zanieczyszczenia powietrza dla zdrowia ludzkiego i środowiska, zapobiegania im i ich ograniczania, należy przekazać Komisji uprawnienia do przyjmowania aktów prawnych zgodnie z art. 290 TFUE dotyczących zmiany załączników III–VII, IX i X do niniejszej dyrektywy w celu uwzględnienia postępu naukowego i technicznego w odniesieniu do oceny jakości powietrza, pomiarów, które należy uwzględniać w planach działań krótkoterminowych, oraz informowania społeczeństwa. Szczególnie ważne jest, aby w czasie prac przygotowawczych Komisja prowadziła stosowne konsultacje, w tym na poziomie ekspertów, oraz aby konsultacje te prowadzone były zgodnie z zasadami określonymi w Porozumieniu międzyinstytucjonalnym z dnia 13 kwietnia 2016 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa (18). W szczególności, aby zapewnić Parlamentowi Europejskiemu i Radzie udział na równych zasadach w przygotowaniu aktów delegowanych, instytucje te otrzymują wszelkie dokumenty w tym samym czasie co eksperci państw członkowskich, a eksperci tych instytucji mogą systematycznie brać udział w posiedzeniach grup eksperckich Komisji zajmujących się przygotowaniem aktów delegowanych.

(52)

Zobowiązanie do transpozycji niniejszej dyrektywy do prawa krajowego powinno być ograniczone do tych przepisów, które stanowią merytoryczną zmianę w porównaniu z wcześniejszymi dyrektywami. Zobowiązanie do transpozycji przepisów niezmienionych wynika z wcześniejszych dyrektyw.

(53)

Niniejsza dyrektywa nie powinna naruszać zobowiązań państw członkowskich dotyczących terminów transpozycji do prawa krajowego dyrektyw określonych w części B załącznika XI do niniejszej dyrektywy.

(54)

Ponieważ celu niniejszej dyrektywy, czyli wprowadzenia przepisów dotyczących jakości powietrza mających wyeliminować zanieczyszczenia, tak by stopniowo poprawiać jakość powietrza w Unii do poziomów nieuznawanych już za szkodliwe dla zdrowia ludzkiego, ekosystemów naturalnych lub różnorodności biologicznej, nie można w wystarczającym stopniu osiągnąć na szczeblu państw członkowskich z powodu ponadgranicznego charakteru zanieczyszczeń powietrza, natomiast ze względu na ich zasięg i skutki możliwe jest lepsze osiągnięcie tych celów na poziomie Unii, może ona podjąć działania zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 Traktatu o Unii Europejskiej. Zgodnie z zasadą proporcjonalności określoną w tym artykule niniejsza dyrektywa nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu,