6.5 Measúnú ar an Riosca don Ghnólacht

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Ghnólacht a eascraíonn as fachtóirí riosca difriúla cosúil le: rioscaí oibríochtúla ón sreabhadh trádála laethúil (DTF), riosca comhchruinnithe mar gheall ar neamhchosaintí móra (CON) agus nochtadh ar réamhshocrú na gcontrapháirtithe trádála (TCD). Le linn dóibh measúnú a dhéanamh, ba cheart d'údaráis inniúla breithniú a dhéanamh freisin ar fhoinsí riosca don ghnólacht infheistíochta cosúil le hathruithe ábhartha ar an nglanluach sócmhainní, teip cliant nó contrapháirtithe, suíomhanna sna hionstraimí airgeadais, airgeadraí eachtracha agus tráchtearraí agus na hoibleagáidí i ndáil le scéimeanna pinsin le sochar sainithe de réir Airteagal 29 de Threoir (AE) 2019/2034. Más cuí, ba cheart dóibh breithniú a dhéanamh freisin ar fhachtóirí eile a d'fhéadfadh riosca a chruthú don ghnólacht infheistíochta.

Nuair a bhíonn measúnú á dhéanamh ar an Riosca don Ghnólacht, ba cheart d'údaráis inniúla cuntas a dhéanamh de thoirt, cineál agus castacht ghníomhaíochtaí an ghnólachta infheistíochta.

69 6.5.2 Measúnú ar an Riosca don Ghnólacht bunúsach

Tríd an measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Ghnólacht bunúsach, ba cheart d’údaráis inniúla cinneadh a dhéanamh maidir leis na príomhthionscnóirí agus meastóireacht a dhéanamh ar shuntas thionchar stuamachta an riosca sin don ghnólacht infheistíochta. Dá réir sin, ba cheart go mbeadh an measúnú ar an Riosca don Ghnólacht bunúsach bunaithe ar na príomhchéimeanna seo a leanas:

• a. réamh-mheasúnú;
• b. measúnú ar chineál agus ar scála gníomhaíochtaí infheistíochta a chruthaíonn riosca don ghnólacht infheistíochta;
• c. measúnú a dhéanamh ar na córais agus ar na próisis a bhaineann leis na gníomhaíochtaí sin.

Ba cheart do na húdaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an Riosca don Ghnólacht bunaithe ar théarmaí reatha agus ionchasacha araon.

Más cuí, ba cheart go ndéanfadh údaráis inniúla measúnú níos gráinní freisin, ag leibhéal na gcliant aonair b'fhéidir.

Réamh-mheasúnú

D’fhonn cinneadh a dhéanamh maidir le raon feidhme an mheasúnaithe ar an Riosca don Ghnólacht, ar dtús ba cheart d’údaráis inniúla na foinsí Riosca don Ghnólacht a bhfuil nó a bhféadfadh an gnólacht infheistíochta a bheith neamhchosanta orthu a shainaithint.

Ar a laghad, ba cheart d’údaráis inniúla an méid seo a leanas seo a leanas a bhreithniú:

• a. an tsamhail ghnó agus an inghlacthacht riosca;
• b. ualú mhéid an K-fhachtóra don Riosca don Ghnólacht i gcomparáid le méid iomlán an K-fhachtóra;
• c. réamhaisnéisí maidir le méid an K-fhachtóra don Riosca don Ghnólacht, má tá a leithéid ar fáil;
• d. costas na gcaillteanas oibríochtúil don ghnólacht i gcomparáid le hioncam.

Ba cheart d'údaráis inniúla an réamh-anailís a dhéanamh agus breithniú a dhéanamh ar an athrú ar an méid thuas le himeacht ama chun teacht ar thuairim eolasach maidir le príomhthionscnóirí Riosca don Ghnólacht an ghnólachta infheistíochta.

Sreabhadh trádála laethúil

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir le méid an riosca oibriúcháin a bhaineann le trádáil dílseánaigh. D'fhéadfadh an riosca seo eascairt as earráidí córais nó daonna mar gheall ar chastacht próiseas, nósanna imeachta agus córas TF (lena n-áirítear

70 úsáid a bhaint as teicneolaíochtaí nua), ar shlí a d'fhéadfadh a bheith mar bhonn le hearráidí, lena n-áirítear moilleanna, míshonraíocht nó sáruithe slándála.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach, más cuí:

• a. toirt, neamhchosaint, líon agus castacht na n-idirbheart curtha chun feidhme;
• b. do-úsáideacht nó caillteanas sláine chórais TF;
• c. cineálacha bonneagair an mhargaidh airgeadais (FMInna) a úsáidtear chun idirbhearta a phróiseáil: ardán ghutha, leictreonacha (MTF, OTF);
• d. trádáil algartamach.

Riosca comhchruinnithe

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir le méid an riosca comhchruinnithe a bhfuil an gnólacht infheistíochta neamhchosanta air. Go sonrach, ba cheart d’údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar an riosca go dtabhóidh an gnólacht infheistíochta caillteanais shuntasacha a eascraíonn as comhchruinniú neamhchosaintí ar ghrúpa beag contrapháirtithe nó ar shócmhainní airgeadais comhghaolaithe ag leibhéal ard.

Ba cheart d'údaráis inniúla an measúnú seo a dhéanamh trí bhreithniú a dhéanamh ar chatagóirí difriúla de riosca comhchruinnithe, lena n-áirítear:

• a. comhchruinnithe ainm aonair (lena n-áirítear cliant nó grúpa cliant nasctha mar a shainítear do neamhchosaintí móra);
• b. comhchruinnithe earnála;
• c. comhchruinnithe geografacha;
• d. comhchruinniú táirge; agus
• e. comhchruinniú comhthaobhachta agus ráthaíochtaí.

Ba cheart d’údaráis inniúla aird ar leith a thabhairt ar fhoinsí folaithe de riosca comhchruinnithe a d'fhéadfadh teacht chun cinn faoi dhálaí anáis, nuair a d'fhéadfadh an leibhéal comhghaolaithe méadú i gcomparáid le gnáthchoinníollacha agus nuair a d'fhéadfadh neamhchosaintí breise eascairt as míreanna lasmuigh den chlár comhardaithe.

I gcás grúpaí, ba cheart d’údaráis inniúla breithniú a dhéanamh ar an riosca comhchruinnithe a d’fhéadfadh eascairt as comhdhlúthú, rud nach gá a bheadh soiléir ag leibhéal aonair.

Riosca mainneachtana an chontrapháirtí trádála

Ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar riosca mainneachtana an chontrapháirtí trádála a bhfuil ar ghnólachtaí infheistíochta déileáil leis mar gheall ar neamhchosaintí d'idirbhearta in ionstraimí airgeadais.

71

Chomh fada is a bhaineann leis an measúnú seo, ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo a leanas de riosca bunúsach, más cuí:

• a. caighdeán na gcontrapháirtithe agus coigeartuithe ábhartha ar luacháil creidmheasa (CVAnna);
• b. castacht na n-ionstraimí airgeadais atá mar bhonn leis na hidirbhearta ábhartha;
• c. an riosca comhghaolmhaireachta ag eascairt as an gcomhghaol deimhneach idir riosca creidmheas an chontrapháirtí agus an neamhchosaint ar riosca creidmheasa;
• d. an neamhchosaint ar rioscaí creidmheasa contrapháirtí agus socraíochta i dtéarmaí margadhluachanna reatha agus an mhéid ainmniúil araon, i gcomparáid leis an neamhchosaint fhoriomlán ar chreidmheas agus le cistí dílse;
• e. cion na n-idirbheart a phróiseáiltear trí bhonneagair an mhargaidh airgeadais (FMInna) a sholáthraíonn íocaíocht in áit socraíochta;
• f. cion na n-idirbheart ábhartha le contrapháirtithe lárnacha (CCPanna) agus éifeachtacht a sásraí cosanta caillteanais cosúil le leibhéil chorrlaigh agus ranníocaíocht le ciste mainneachtana; agus
• g. comhaontuithe glanluachála a bhunú, an suntas a bhaineann leo agus cé chomh infhorfheidhmithe is atá siad (glanluacháil socraíochta).

Athruithe ábhartha ar ghlanluach sócmhainní

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir leis na rioscaí tabhaithe ag an ngnólacht infheistíochta mar gheall ar athruithe ábhartha ar an nglanluach sócmhainní. D'fhéadfadh go mbeadh an riosca seo mar bhonn le caillteanais mura léirítear i luach na sócmhainní atá taifeadta a margadhluach réadach.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar shócmhainní a bhfuil a luach measta trí úsáid a bhaint as samhlacha agus athróga ionadacha seachas ionchuir atá bunaithe go díreach ar an margadh.

Riosca creidmheasa (teip cliant nó contrapháirtithe)

D'fhéadfadh riosca creidmheasa eascairt as iasachtaí a thabhairt chun cead a thabhairt do chliant idirbheart a dhéanamh, iasachtaí díreacha do bhaill foirne, riosca creidmheas ionlae mar gheall ar rótharraingt, ráthaíocht agus neamhchosaintí ar chreidmheas teagmhasach, sealbhú chuig suíomhanna aibíochta nó bannaí neamhleachtacha, iasachtaí corrlaigh do chliaint, táillí agus coimisiúin fabhraithe/neamhíoctha, neamhchosaintí díreacha creidmheasa ar chistí bainistíochta trí iasachtaí, síol-infheistíochtaí agus ráthaíochtaí.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach má tá na sonraí ábhartha ar fáil:

72

• a. cineál an riosca creidmheasa sa ghnólacht infheistíochta ag cur contrapháirtithe agus neamhchosaintí san áireamh;
• b. neamhchosaintí lasmuigh den chlár comhardaithe, go háirithe ráthaíochtaí tugtha nó faighte;
• c. riosca bearnúcháin.

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir leis an riosca bearnúcháin nó dímheas sócmhainní lasmuigh den leabhar trádála ach nach bhfuil curtha san áireamh in K-fhachtóirí cosúil le K-TCD. D'fhéadfadh an riosca seo eascairt as athluachálacha nuair a mhéadaíonn an riosca mainneachtana atá luaite le brabúsacht contrapháirtí go suntasach mar shampla nó sa chás gur laghdaigh luach fochuideachta go suntasach ón tráth éadála.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar na foinsí seo de riosca bunúsach más cuí:

• a. athruithe ar acmhainneacht creidmheas contrapháirtithe;
• b. castacht na n-idirbheart agus úsáid ard (LBOnna go háirithe);
• c. teagmhais eisceachtúla is cúis le hathluacháil.

Suíomhanna in ionstraimí airgeadais, airgeadraí eachtracha agus tráchtearraí

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir leis na rioscaí tabhaithe ag an ngnólacht infheistíochta mar gheall ar an neamhchosaint ar ionstraimí airgeadais, airgeadraí eachtracha agus tráchtearraí. D'fhéadfadh go mbeadh na foinsí riosca seo mar bhonn le caillteanais sa chás go dtarlaíonn gluaiseachtaí díobhálacha sa mhargadh airgeadais, margadh airgeadraí agus margadh tráchtearraí.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar chineál na n-ionstraimí airgeadais atá á shealbhú ag an ngnólacht infheistíochta, ar neamhchosaint fhoriomlán an ghnólachta infheistíochta don mhargadh airgeadra (agus breithniú a dhéanamh freisin ar chomhghaol na n-airgeadraí ina bhfuil neamhchosaint luaite leis an ngnólacht infheistíochta) agus ar an neamhchosaint ar thráchtearraí sonracha.

Riosca a bhaineann le sochair fostaithe agus riosca pinsin

Ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir leis na rioscaí tabhaithe ag scéim luacha saothair agus pinsin an ghnólachta infheistíochta. D'fhéadfadh go mbeadh an riosca seo mar bhonn le caillteanais má tá na híocaíochtaí iomarcach i gcoibhneas le hioncam an ghnólachta, lena n-áirítear brabúsach agus sócmhainneacht an ghnólachta a chur i mbaol.

Ba cheart d'údaráis inniúla díriú ar an riosca a eascraíonn as bearna struchtúrtha idir sócmhainní agus dliteanais a bhaineann le sochair fostaithe, más cuí.

6.5.3 Measúnú ar bhainistíocht riosca agus rialuithe Riosca don Ghnólacht

D'fhonn teacht ar thuiscint chuimsitheacht ar phróifíl Riosca don Ghnólacht an ghnólachta infheistíochta, ba cheart d'údaráis inniúla athbhreithniú a dhéanamh ar an

73 gcreat rialachais agus bainistíochta riosca a laghdaíonn an riosca atá ag eascairt as an sreabhadh trádála, comhchruinniú agus mainneachtain contrapháirtí. Chuige sin, ba cheart d'údaráis inniúla measúnú a dhéanamh ar na gnéithe seo a leanas mar aon le cuntas a dhéanamh do thoirt, cineál agus castacht ghníomhaíochtaí an ghnólachta infheistíochta:

• a. tá straitéis riosca fónta, soiléir agus doiciméadaithe ag an ngnólacht infheistíochta maidir leis an sreabhadh trádála, comhchruinniú agus mainneachtain contrapháirtí, atá formheasta ag a chomhlacht bainistíochta;
• b. léirítear go cuí i straitéis riosca margaidh an ghnólachta infheistíochta inghlacthacht an ghnólachta riosca i ndáil leis na rioscaí seo agus tá sé comhsheasmhach leis an inghlacthacht riosca foriomlán;
• c. tá creat eagraíochtúil iomchuí ag an ngnólacht infheistíochta chun rioscaí comhchruinnithe agus mainneachtana contrapháirtí a bhainistiú, a thomhas, a mhonatóiriú agus a rialú, agus dóthain acmhainní daonna agus teicniúla (cáilíochtúla agus cainníochtúla);
• d. tá beartais agus nósanna imeachta atá sainithe go soiléir ag an ngnólacht infheistíochta chun Riosca don Ghnólacht a shainaithint, a bhainistiú, a thomhas agus a rialú, lena n-áirítear teorainneacha atá ag teacht leis an inghlacthacht riosca atá sonraithe ag an mBord;
• e. tá creat iomchuí ag an ngnólacht infheistíochta chun Rioscaí don Ghnólacht a shainaithint, a thuiscint agus a thomhas, i gcomhréir le méid agus castacht an ghnólachta infheistíochta, agus tá na híoscheanglais ábhartha de réir na reachtaíochta ábhartha AE agus náisiúnta cur chun feidhme á gcomhlíonadh ag an creat; agus
• f. tá creat rialaithe láidir agus cuimsitheach bunaithe ag an ngnólacht infheistíochta mar aon le cosaintí fónta chun a neamhchosaintí ar Riosca don Ghnólacht a mhaolú i gcomhréir lena straitéis bainistíochta riosca agus inghlacthacht riosca.

6.5.4 Achoimre ar thorthaí agus scóráil

I ndiaidh an mheasúnuithe thuas, ba cheart d'údaráis inniúla teacht ar thuairim maidir le Riosca don Ghnólacht an ghnólachta infheistíochta. Ba cheart an tuairim seo a léiriú in achoimre ar thorthaí, agus scór riosca a sholáthar bunaithe ar na breithniúcháin atá sonraithe i dTábla 7. Más rud é, bunaithe ar ábharthacht fachtóirí riosca áirithe, go gcinneann údaráis inniúla iad a mheas agus a scóráil ina n-aonar, ba cheart an treoir a thugtar sa tábla seo a chur i bhfeidhm, a mhéid is féidir, de réir analaí.

Ba cheart d'údaráis inniúla na fachtóirí seo ar fad a bhreithniú go comhthreomhar agus ní ina n-aonar agus teacht ar thuiscint ar na tionscnóirí is cúis leis an Riosca don Ghnólacht.

Scór Tuairim Breithniúcháin maidir le riosca bunúsach bainistíocht agus rialuithe riosca mhaoirseachta