4.6 Είδη προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων

Ο ειδικός σχεδιασμός, η πολυπλοκότητα και ο βαθμός λεπτομέρειας των μεθόδων προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων θα πρέπει να συνάδουν με τον χαρακτήρα, την κλίμακα και το μέγεθος του ιδρύματος, καθώς και με τον βαθμό πολυπλοκότητας και επικινδυνότητας των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων του. Εν προκειμένω, θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η στρατηγική και το επιχειρηματικό μοντέλο, καθώς και τα χαρακτηριστικά χαρτοφυλακίου του ιδρύματος.

Όταν εκπονούν τις μεθόδους προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων, που εμπεριέχουν το σενάριο και τα πιθανώς απαραίτητα διαχειριστικά μέτρα, τα ιδρύματα θα πρέπει να συνυπολογίζουν το στάδιο του οικονομικού κύκλου.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να καθορίζουν κατάλληλους, ουσιαστικούς και εύρωστους μηχανισμούς που θα εκφράζουν τους παράγοντες κινδύνου ως παραμέτρους εσωτερικών κινδύνων (πιθανότητες αθέτησης, ζημία σε περίπτωση αθέτησης, διαγραφές, περικοπές αποτίμησης της εύλογης αξίας κ.λπ.) επιτρέποντας την προβολή των κινδύνων σε επίπεδο ιδρύματος και ομίλου.

Η σύνδεση μεταξύ των επιβαρυντικών παραγόντων κινδύνου και των παραμέτρων κινδύνου δεν θα πρέπει να βασίζεται μόνο σε αποκτηθείσα πείρα του ιδρύματος και σε ανάλυση, αλλά ανά περίπτωση να συμπληρώνεται με συγκριτικά αποτελέσματα από εξωτερικές πηγές και, ει δυνατόν, από εποπτική καθοδήγηση.

Λόγω της πολυπλοκότητας που απαιτεί η κατασκευή υποθετικών σεναρίων/παραγόντων κινδύνου με μακροοικονομική βάση, τα ιδρύματα θα πρέπει να γνωρίζουν τον ενεχόμενο κίνδυνο υποδείγματος και να μεριμνούν για τα ακόλουθα όταν εκπονούν τα εν λόγω σενάρια/παράγοντες:

• α) διεξάγεται τακτική και επαρκώς συνετή επανεξέταση των παραδοχών και των μηχανισμών των υποδειγμάτων από εμπειρογνώμονες και ακολουθείται συνετή προσέγγιση κατασκευής του υποδείγματος για τον συνυπολογισμό του κινδύνου υποδείγματος·
• β) εφαρμόζεται επαρκές περιθώριο ασφαλείας, ανά περίπτωση, όταν οι παραδοχές είναι δύσκολο να μετρηθούν με ποσοτικούς όρους (π.χ., διαφοροποίηση, προβλεπόμενη εκθετική αύξηση, προβλεπόμενες δαπάνες, μελλοντοστραφείς απόψεις διαχείρισης) αλλά ενδέχεται να επηρεάσουν τα αποτελέσματα του υποδείγματος (π.χ., τα αποτελέσματα των υποδειγμάτων καθαρών εσόδων πριν από τις προβλέψεις θα πρέπει να βασίζονται σε επαρκή στατιστικά στοιχεία καθώς και σε επιχειρηματικές παραδοχές)· και
• γ) αναγνωρίζονται οι εξαρτήσεις και οι ευαισθησίες των αποτελεσμάτων των παραδοχών και αξιολογείται σε τακτική βάση ο αντίκτυπος που έχουν.

Πρέπει να γίνονται αντιληπτές, να κοινοποιούνται ρητά και να συνυπολογίζονται κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων οιεσδήποτε ελλείψεις σε υποδείγματα και μηχανισμούς που συνδέουν παράγοντες κινδύνου με ζημίες ή οιεσδήποτε αυξήσεις στις παραμέτρους κινδύνου. Στα υποδείγματα θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ αφενός της φερεγγυότητας και αφετέρου της χρηματοδότησης της ρευστότητας και του κόστους χρηματοδότησης, ώστε να μην υποτιμηθεί συστημικά και σημαντικά ο αντίκτυπος οιασδήποτε διαταραχής. Ανά περίπτωση, θα πρέπει να συγκρίνονται τα αποτελέσματα διαφορετικών μεθόδων κατάρτισης υποδείγματος (π.χ., για τα υποδείγματα καθαρών εσόδων πριν από τις προβλέψεις, θα πρέπει να διατίθενται η σύγκριση του χρησιμοποιούμενου υποδείγματος με άλλες πιθανές μεθόδους και η αιτιολογία απόρριψής τους). Οι παραπάνω συνδέσεις θα πρέπει να βασίζονται σε ανθεκτικά στατιστικά μοντέλα. Ωστόσο, εάν τα διαθέσιμα δεδομένα, η ποιότητα ή οι διαρθρωτικές μεταβολές στα ιστορικά δεδομένα δεν επιτρέπουν ουσιαστικές εκτιμήσεις (π.χ., για τα υποδείγματα καθαρών εσόδων πριν από τις προβλέψεις, είναι απαραίτητο να υπάρχουν ιστορικά δεδομένα που καλύπτουν έναν κύκλο επιτοκίων και έναν οικονομικό κύκλο, καθώς και στοιχεία για τις αλλαγές στην επιχειρηματική στρατηγική και στην οργανωτική δομή), τότε οι ποσοτικές αναλύσεις θα πρέπει να υποστηρίζονται με ποιοτικές γνώμες εμπειρογνωμόνων. Ακόμα και σε περιπτώσεις ανθεκτικής μεθόδου κατάρτισης υποδείγματος, είναι απαραίτητες οι γνώμες των εμπειρογνωμόνων κατά τη διεξοδική εξέταση των αποτελεσμάτων του υποδείγματος.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να αξιολογούν δυνητικές μη γραμμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ παραγόντων κινδύνου και επιβαρυντικών παραμέτρων κινδύνου.

4.6.2 Ανάλυση ευαισθησίας

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διεξάγουν αναλύσεις ευαισθησίας των μεμονωμένων ανοιγμάτων, χαρτοφυλακίων ή επιχειρηματικών μονάδων, σε κλίμακα ιδρύματος, και για συγκεκριμένα είδη κινδύνου, αναλόγως του βαθμού πολυπλοκότητάς τους. Τα ιδρύματα θα πρέπει να εκτιμούν σε ποιο επίπεδο συγκεντρώσεων είναι ουσιαστικές και σκόπιμες οι αναλύσεις ευαισθησίας. Αν κρίνεται αναγκαίο, η καταφυγή σε γνώμες εμπειρογνωμόνων θα πρέπει να διευκρινίζεται λεπτομερώς.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να εντοπίζουν βαρύνοντες παράγοντες κινδύνου σε διάφορα επίπεδα εφαρμογής των απαιτήσεων προληπτικής εποπτείας και στο σύνολο διαφόρων χαρτοφυλακίων, επιχειρηματικών μονάδων και γεωγραφικών περιοχών. Τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι καλύπτονται όλοι οι βαρύνοντες παράγοντες κινδύνου, μεταξύ των οποίων μακροοικονομικές και μακροχρηματοπιστωτικές μεταβλητές, στατιστικές πτυχές των παραμέτρων κινδύνου (όπως η μεταβλητότητα των παραμέτρων που αφορούν τις πιθανότητες αθέτησης) και ιδιάζοντες παράγοντες όπως οι λειτουργικοί κίνδυνοι.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να περιγράφουν τους παράγοντες κινδύνου αποδίδοντας διαφορετικούς βαθμούς αυστηρότητας, κάτι που αποτελεί σημαντικό στάδιο στις αναλύσεις τους διότι αποκαλύπτει τη μη γραμμικότητα και ζητήματα κατώτατων ορίων, δηλαδή κρίσιμες αξίες των παραγόντων κινδύνου, πέραν των οποίων επιταχύνονται οι ακραίες αντιδράσεις.

Όταν υπάρχει αβεβαιότητα σχετικά με την ανθεκτικότητα της εκτιμώμενης εξάρτησης των μακροοικονομικών/μακροχρηματοπιστωτικών παραγόντων κινδύνου και των παραμέτρων κινδύνου ή όταν είναι αναγκαία η επιβεβαίωση των αποτελεσμάτων που προκύπτουν από αναλύσεις συνολικότερων σεναρίων, τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι διενεργούνται επίσης αναλύσεις ευαισθησίας, κατά τις οποίες ελέγχονται στατιστικές πτυχές των παραμέτρων κινδύνου χαρτοφυλακίου βάσει ιστορικών κατανομών, υποστηριζόμενες από υποθετικά δεδομένα (π.χ., σε σχέση με μελλοντικές μεταβλητότητες).

Οι αναλύσεις μεμονωμένων παραγόντων κινδύνου θα πρέπει να συμπληρώνονται με απλές αναλύσεις παραγόντων πολλαπλών κινδύνων, βασιζόμενες στην υπόθεση της συνδυασμένης εμφάνισης, χωρίς να είναι απαραίτητη η εκπόνηση σεναρίου.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να τηρούν κατάλογο των διαπιστωθέντων παραγόντων κινδύνου.

4.6.3 Ανάλυση σεναρίων

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι αναλύσεις σεναρίων αποτελούν συνιστώσα του πυρήνα των προγραμμάτων προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων που διενεργούν.

Ο σχεδιασμός των σεναρίων προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων δεν θα πρέπει να βασίζεται μόνο σε παρελθοντικά περιστατικά, αλλά να περιλαμβάνει και την εξέταση υποθετικών σεναρίων που βασίζονται σε μη παρελθοντικά περιστατικά. Τα ιδρύματα θα πρέπει να φροντίζουν ώστε τα σχέδια σεναρίου να είναι μελλοντοστραφή και να συνυπολογίζουν τις συστηματικές αλλαγές και τις αλλαγές σε κλίμακα ιδρύματος τόσο στο παρόν όσο και στο εγγύς μέλλον. Εν προκειμένω, τα ιδρύματα θα πρέπει να ανατρέχουν σε εξωτερικά δεδομένα που προέρχονται από παρόμοια περιβάλλοντα κινδύνου κατάλληλα για ιδρύματα με παρόμοια επιχειρηματικά μοντέλα. Τα ιδρύματα θα πρέπει να χρησιμοποιούν δεδομένα συναφή και διαθέσιμα. Τα συναφή δεδομένα ενδέχεται να είναι εσωτερικά και/ή εξωτερικά και να ενσωματώνουν συγκριτική και εποπτική καθοδήγηση.

Όταν έχει νόημα και είναι εφικτό, θα πρέπει να εκπονείται σειρά σεναρίων ώστε να συμπεριληφθούν διαφορετικά περιστατικά και να εξεταστούν διάφοροι βαθμοί αυστηρότητας.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα σενάριά τους για προσομοίωση ακραίων καταστάσεων πληρούν τουλάχιστον τις εξής απαιτήσεις:

• α) εξετάζονται οι κύριοι παράγοντες κινδύνου στους οποίους ενδεχομένως εκτίθεται το ίδρυμα. Εν προκειμένω, τα αποτελέσματα που προκύπτουν από τις αναλύσεις μεμονωμένων παραγόντων κινδύνου – με τις οποίες επιδιώκεται η άντληση πληροφοριών σχετικά με την ευαισθησία έναντι μεμονωμένων παραγόντων κινδύνου – θα πρέπει να αξιοποιούνται ώστε να εκπονούνται σενάρια ακραίων καταστάσεων όπου συνδυάζονται δέσμες ιδιαιτέρως ευλογοφανών κινδύνων. Κανένας ουσιώδης παράγοντας κινδύνου δεν θα πρέπει να απορριφθεί ή να παραλειφθεί·
• β) εξετάζονται οι μείζονες ευπάθειες σε κλίμακα ιδρύματος, οι οποίες προέρχονται από τα χαρακτηριστικά των περιφερειών και των τομέων του ιδρύματος· εξετάζονται, επίσης, η έκθεση του προϊόντος, τα ανοίγματα στους τομείς επιχειρηματικών δραστηριοτήτων και οι χρηματοδοτικές πολιτικές: οι κίνδυνοι συγκέντρωσης και οι κίνδυνοι συσχέτισης, τόσο οι εσωτερικοί όσο και οι εγκάρσιοι, θα πρέπει πάντοτε να εντοπίζονται εκ των προτέρων·
• γ) περιέχουν συνεκτική περιγραφή του σεναρίου, η οποία καλύπτει όλους τους κύριους παράγοντες κινδύνου και την (μελλοντοστραφή) εξέλιξή τους, με βάση πολλαπλά γεγονότα ενεργοποίησης (δηλαδή: νομισματική πολιτική, εξελίξεις στον χρηματοπιστωτικό τομέα, τιμές των βασικών προϊόντων, πολιτικά γεγονότα και φυσικές καταστροφές)· τα ιδρύματα θα πρέπει να φροντίζουν ώστε η περιγραφή του σεναρίου να είναι εύληπτη και χωρίς αντιφάσεις, εφόσον κρίνεται ότι υπάρχει παράλληλη εξέλιξη των παραγόντων κινδύνου και της αντίστοιχης απόκρισης των φορέων της αγοράς· και, όταν ορισμένοι παράγοντες κινδύνου αποκλείονται από την περιγραφή του σεναρίου, τα ιδρύματα θα πρέπει να βεβαιώνονται ότι η εν λόγω εξαίρεση είναι πλήρως αιτιολογημένη και τεκμηριωμένη·
• δ) έχουν εσωτερική συνοχή· έτσι διασφαλίζεται ότι οι διαπιστωθέντες παράγοντες κινδύνου συμπεριφέρονται σε αντιστοιχία με άλλους παράγοντες κινδύνου στο πλαίσιο του γεγονότος που δημιουργεί συνθήκες πίεσης και ότι διατυπώνονται εκτιμήσεις και παραδοχές σχετικά με τη δομή των εξαρτήσεων που υπάρχουν μεταξύ των κύριων παραγόντων κινδύνου· παράλληλες εξελίξεις των παραγόντων κινδύνου που ενδέχεται να φαίνονται αντιφατικές, είναι σημαντικό να ερευνώνται για να εντοπιστούν νέες ευαισθησίες·
• ε) συνυπολογίζουν την καινοτομία και ειδικότερα τις τεχνολογικές εξελίξεις και τα εξελιγμένα χρηματοπιστωτικά προϊόντα, χωρίς να παραβλέπουν την αλληλεπίδρασή τους με πιο παραδοσιακά προϊόντα· και
• στ) οι επιβαρυντικοί παράγοντες κινδύνου διατυπώνονται υπό μορφή παραμέτρων κινδύνου που διαθέτουν εσωτερική συνοχή.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να ορίσουν τον χρονικό ορίζοντα των προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων με βάση τον στόχο της άσκησης, τα χαρακτηριστικά του χαρτοφυλακίου του ιδρύματος (π.χ., τη ληκτότητα του χαρτοφυλακίου και τη ρευστότητα των προσομοιούμενων θέσεων, κατά περίπτωση), καθώς και το προφίλ κινδύνου. Για την προσομοίωση ακραίων καταστάσεων φερεγγυότητας και για την προσομοίωση ακραίων καταστάσεων ρευστότητας απαιτούνται διαφορετικοί χρονικοί ορίζοντες και σενάρια.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίζουν τα ακόλουθα:

• α) Στις προσομοιώσεις διατυπώνονται ρητά οι δυναμικές αλληλεξαρτήσεις, π.χ., μεταξύ οικονομικών περιφερειών και μεταξύ οικονομικών τομέων, στους οποίους συγκαταλέγεται και ο χρηματοπιστωτικός.
• β) Στο συνολικό σενάριο συνυπολογίζονται οι δυναμικές σε κλίμακα συστήματος (π.χ., το κλείσιμο ορισμένων αγορών) και οι συγκεντρώσεις κινδύνων σε ολόκληρη κατηγορία στοιχείων ενεργητικού (π.χ., υποθήκες).
• γ) Καλύπτονται οι δυναμικές των αρνητικών αλληλεπιδράσεων που προκαλούνται από παράγοντες όπως η διάδραση μεταξύ αποτιμήσεων, οι ζημίες, και οι απαιτήσεις παροχής περιθωρίου ασφαλείας.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να προβαίνουν σε ποιοτικές αξιολογήσεις των δευτερογενών συνεπειών και των φαινομένων ανάδρασης λόγω ακραίων καταστάσεων, σε μεμονωμένο επίπεδο, όταν απαιτείται και ειδικότερα όταν δεν μπορούν να γίνουν βάσιμες ποσοτικές εκτιμήσεις. Για παράδειγμα, ένα μεμονωμένο ίδρυμα ενδέχεται να προβεί σε προσαρμογές τιμών ή όγκου, με στόχο να συνυπολογίσει κάποιες στρατηγικές παραμέτρους (π.χ., το επίπεδο της στρατηγικής δανεισμού) και να αποκριθεί ενδογενώς στο σενάριο.

4.6.4 Αυστηρότητα των σεναρίων

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι προσομοιώσεις βασίζονται σε αυστηρά πλην ευλογοφανή σενάρια και ότι ο βαθμός αυστηρότητας συνάδει με τον σκοπό της προσομοίωσης. Εν προκειμένω, οι προσομοιώσεις πρέπει:

• α) να συμβάλλουν ουσιαστικά στην αντιμετώπιση των κινδύνων που τίθενται για το ίδρυμα, αποσκοπώντας στην ενίσχυση της σταθερότητας του ιδρύματος υπό δυσμενείς συνθήκες και, στην περίπτωση των τραπεζών με συστημική σπουδαιότητα, στην ενίσχυση του οικονομικού συστήματος σε κάθε πτυχή του οικονομικού κύκλου και έναντι των διακυμάνσεων της αγοράς, συμπεριλαμβανομένων των αγορών άντλησης ρευστότητας, και
• β) να εφαρμόζονται στο σύνολο του ιδρύματος, δεδομένου ότι ο αντίκτυπος ταυτόσημων σεναρίων δεν είναι απαραιτήτως το ίδιο έντονος σε όλους τους τομείς δραστηριοποίησης του ιδρύματος.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να φροντίζουν να εξετάζονται διάφοροι βαθμοί αυστηρότητας τόσο κατά την ανάλυση ευαισθησίας όσο και την προσομοίωση ακραίων καταστάσεων βάσει σεναρίων, που καλύπτουν τουλάχιστον μία σοβαρή οικονομική ύφεση, προκειμένου να αξιολογήσουν την κεφαλαιακή επάρκεια και τον προγραμματισμό κεφαλαίου.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να ορίζουν τον βαθμό αυστηρότητας λαμβάνοντας υπόψη τις συγκεκριμένες ευπάθειες κάθε ιδρύματος στο πλαίσιο δεδομένου σεναρίου με βάση το επιχειρηματικό μοντέλο του ιδρύματος (π.χ., έκθεση στις διεθνείς αγορές). Τα ιδρύματα θα πρέπει να εκπονούν τα δικά τους σενάρια και να μην εξαρτώνται από σενάρια που προτείνουν οι επόπτες. Όταν αξιολογεί την αυστηρότητα ενός σεναρίου, το ίδρυμα θα πρέπει να γνωρίζει τις δυναμικές των περιβαλλόντων κινδύνου και τα διδάγματα που άντλησαν άλλα ιδρύματα με παρόμοια επιχειρηματικά μοντέλα.

Στα σενάριά τους, τα ιδρύματα θα πρέπει να επιδιώκουν εκτιμήσεις τόσο για τις απόλυτες όσο και για τις σχετικές μεταβολές των παραγόντων κινδύνου. Στα σενάρια για τις απόλυτες μεταβολές, ο βαθμός αυστηρότητας θα πρέπει να αφορά άμεση αλλαγή του παράγοντα κινδύνου και να μην εξαρτάται από το τρέχον επίπεδο. Στα σενάρια για τις σχετικές μεταβολές, ο βαθμός αυστηρότητας θα πρέπει να εξαρτάται από το τρέχον επίπεδο και από την οικονομική κατάσταση (π.χ., ελάττωση της μεγέθυνσης του ΑΕΠ κατά 2 %, δηλαδή σχετική μεταβολή του απολύτου επίπεδου). Για παράδειγμα, εξετάζεται αν μια αρνητική σχετική μεταβολή του ΑΕΠ της τάξεως του 2% από σημείο εκκίνησης με σημαντικό θετικό κενό παραγωγής (που σημαίνει ότι το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών είναι σημαντικά μεγαλύτερο του διαρθρωτικού ισοζυγίου) δεν θα ασκήσει απαραίτητα σοβαρή πίεση επί του ΑΕΠ σε απόλυτους/σχετικούς όρους. Αντιστοίχως, όσο χειρότερη είναι η αρχική τρέχουσα οικονομική κατάσταση, τόσο μεγαλύτερη η πίεση στο πλαίσιο ενός σεναρίου σχετικών μεταβολών. Τα ιδρύματα θα πρέπει να επιλέγουν σενάρια αρκούντως αυστηρά τόσο στην περίπτωση σχετικών όσο και στην περίπτωση απόλυτων όρων. Η επιλογή σεναρίου και ο αντίκτυπος του σεναρίου στον βαθμό αυστηρότητας θα πρέπει να αιτιολογούνται και να τεκμηριώνονται.

Για την αξιολόγηση του κατάλληλου βαθμού αυστηρότητας του εκάστοτε σεναρίου, τα ιδρύματα θα πρέπει επιπλέον να το συγκρίνουν με τα σενάρια των αντίστροφων προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων, μελετώντας τις συγκεκριμένες επιπτώσεις του σχεδίου αντίστροφης προσομοίωσης στο πλαίσιο της ευλογοφάνειας του σεναρίου.

4.6.5 Αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων

Προϋποθέσεις

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διενεργούν επαρκείς αντίστροφες προσομοιώσεις ακραίων καταστάσεων ως μέρος του προγράμματος προσομοιώσεων, έχοντας την ίδια διακυβέρνηση, κατάλληλη υποδομή και ποιοτικά πρότυπα, και να τις διενεργούν συμπληρωματικά προς άλλα είδη προσομοίωσης, λαμβάνοντας υπόψη τον χαρακτήρα, το μέγεθος, την κλίμακα και την πολυπλοκότητα των τομέων δραστηριότητας και των κινδύνων. Τα μικρά και λιγότερο σύνθετα ιδρύματα μπορούν να εστιάσουν περισσότερο στις ποιοτικές πτυχές της αντίστροφης προσομοίωσης, ενώ τα πιο μεγάλα και πιο σύνθετα ιδρύματα απαιτείται να διενεργούν πιο διεξοδικές αντίστροφες προσομοιώσεις. Στην αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων θα πρέπει να ορίζονται με σαφήνεια οι αρμοδιότητες και οι πόροι που κατανέμονται, και θα πρέπει η προσομοίωση να στηρίζεται σε κατάλληλη, ευέλικτη υποδομή βάσει γραπτών πολιτικών και διαδικασιών. Η αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων θα πρέπει να διενεργείται τακτικά από κάθε τύπο ιδρύματος και στο ίδιο επίπεδο εφαρμογής, όπως η εσωτερική διαδικασία αξιολόγησης της επάρκειας κεφαλαίου (ΔΑΕΕΚ) και η εσωτερική διαδικασία αξιολόγησης της επάρκειας ρευστότητας (ΔΑΕΕΡ), δηλαδή σε κλίμακα ιδρύματος και καλύπτοντας όλα τα είδη κινδύνων.

Τα σενάρια που ελέγχθηκαν μέσω αντίστροφης προσομοίωσης θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν από τα ιδρύματα για να συμπληρώσουν τη σειρά σεναρίων προσομοίωσης που διενεργούν, και για λόγους σύγκρισης, δηλαδή για να αξιολογήσουν τον συνολικό βαθμό αυστηρότητας, διευκολύνοντας έτσι την εκπόνηση αυστηρών αλλά και ευλογοφανών σεναρίων. Η αντίστροφη προσομοίωση θα πρέπει να χρησιμεύει για την αξιολόγηση του βαθμού αυστηρότητας των σεναρίων που χρησιμοποιούνται στις προσομοιώσεις για την ΔΑΕΕΚ και την ΔΑΕΕΡ. Επίσης, ο βαθμός αυστηρότητας των σεναρίων που χρησιμοποιούνται στις αντίστροφες προσομοιώσεις μπορεί να εκτιμηθεί και μέσα από τη σύγκριση (μεταξύ άλλων) με παρελθοντικά σενάρια ή με άλλα, εποπτικά και δημοσιοποιημένα, σενάρια.

Κατά τη διενέργεια των αντίστροφων προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων, τα ιδρύματα θα πρέπει επίσης να εξετάζουν εάν η κατάρρευση ενός ή περισσότερων από τους μείζονες αντισυμβαλλομένους τους ή εάν μια σημαντική διαταραχή της αγοράς εξαιτίας κατάρρευσης ενός σημαντικού φορέα της αγοράς (χωριστά ή συνδυασμένα) θα μπορούσε να προκαλέσει το προκαθορισμένο αποτέλεσμα.

Αξιοποίηση της αντίστροφης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων

Τα ιδρύματα θα πρέπει να χρησιμοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων ως τακτικό εργαλείο διαχείρισης κινδύνων, για να αποκτούν καλύτερη επίγνωση των τρεχουσών και των δυνητικών ευπαθειών, διασφαλίζοντας πρόσθετη αξία στη διαχείριση των κινδύνων από το ίδρυμα. Η αρχή της αναλογικότητας εφαρμόζεται σε όλες τις πτυχές χρήσης της αντίστροφης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων. Τα ιδρύματα θα πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη ότι το προκαθορισμένο αποτέλεσμα της αντίστροφης προσομοίωσης μπορεί να προκύψει και από περιστάσεις διαφορετικές από εκείνες που αναλύθηκαν στην συγκεκριμένη προσομοίωση.

Στο πλαίσιο του επιχειρηματικού σχεδιασμού και της διαχείρισης κινδύνων, τα ιδρύματα θα πρέπει να αξιοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση για να αντιληφθούν τη βιωσιμότητα και την διατηρησιμότητα των επιχειρηματικών τους μοντέλων και στρατηγικών, καθώς και για να εντοπίζουν τις περιστάσεις στις οποίες ενδέχεται να πτωχεύσουν κατά τις διατάξεις του άρθρου 32 της οδηγίας 2014/59/ΕΕ. Είναι σημαντικό να καθορίσουν τα ιδρύματα δείκτες που θα στέλνουν προειδοποιήσεις όταν ένα σενάριο γίνεται πραγματικότητα. Εν προκειμένω, τα ιδρύματα πρέπει:

• α) να περιγράψουν το προκαθορισμένο αποτέλεσμα που θα ελεγχθεί με την προσομοίωση (π.χ., ένα επιχειρηματικό μοντέλο που καθίσταται μη βιώσιμο)·
• β) να καθορίσουν δυνητικές αρνητικές περιστάσεις που θα εξέθεταν τα ιδρύματα σε σοβαρές ευπάθειες και θα επέφεραν το προκαθορισμένο αποτέλεσμα·
• γ) να εκτιμήσουν (αναλόγως του μεγέθους του ιδρύματος, του χαρακτήρα, της κλίμακας, της πολυπλοκότητας και της επικινδυνότητας των δραστηριοτήτων του) την πιθανότητα να συμπεριληφθούν στα σενάρια περιστατικά που επιφέρουν το προκαθορισμένο αποτέλεσμα· και
• δ) να εγκρίνουν αποτελεσματικές ρυθμίσεις, διαδικασίες, συστήματα και άλλα μέτρα πρόληψης ή μετριασμού των διαπιστωθέντων κινδύνων και ευπαθειών.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να αξιοποιούν τις αντίστροφες προσομοιώσεις κατά τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων και για τον έλεγχο των επιχειρηματικών μοντέλων και στρατηγικών τους, ώστε να διαπιστώσουν και αναλύσουν τι θα μπορούσε να καταστήσει τα μοντέλα τους μη βιώσιμα, π.χ., να αξιολογήσουν την ικανότητα παραγωγής κερδών κατά τους επόμενους μήνες και τη βιωσιμότητα της αντίστοιχης στρατηγικής για μακρύτερη περίοδο, με βάση στρατηγικά σχέδια και χρηματοοικονομικές προβλέψεις. Αναμένεται ότι σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας θα συμμετέχουν το διοικητικό όργανο και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη.

Στις περιπτώσεις που η αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων αποκαλύψει ότι ο κίνδυνος αποτυχίας του επιχειρηματικού μοντέλου ενός ιδρύματος είναι μη αποδεκτά υψηλός και δεν συνάδει με την διάθεση του ιδρύματος για ανάληψη κινδύνων, το ίδρυμα θα πρέπει να προγραμματίσει μέτρα πρόληψης ή μετριασμού του εν λόγω κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη τον χρόνο που διαθέτει το ίδρυμα για να αντιδράσει στα εν λόγω περιστατικά και να εφαρμόσει τα παραπάνω μέτρα. Στο πλαίσιο των εν λόγω μέτρων, το ίδρυμα θα πρέπει να εξετάσει εάν απαιτούνται μεταβολές στο επιχειρηματικό του μοντέλο. Τα εν λόγω μέτρα που προκύπτουν από την αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων, καθώς και οι όποιες μεταβολές στο επιχειρηματικό μοντέλο του ιδρύματος, θα πρέπει να τεκμηριώνονται λεπτομερώς στο πλαίσιο της ΔΑΕΕΚ του ιδρύματος.

Τα ιδρύματα που διαθέτουν ιδιαίτερης φύσεως επιχειρηματικά μοντέλα, π.χ., οι επενδυτικές εταιρείες, θα πρέπει μέσω της αντίστροφης προσομοίωσης να διερευνούν τις ευπάθειες που παρουσιάζουν σε ακραίες καταστάσεις, ειδικότερα στις περιπτώσεις που οι κίνδυνοι δεν καλύπτονται επαρκώς από πιο παραδοσιακά σενάρια (π.χ., δοκιμές φερεγγυότητας και ρευστότητας) που βασίζονται στις μακροοικονομικές διαταραχές.

Τα ιδρύματα που διενεργούν αντίστροφες προσομοιώσεις δυνάμει του άρθρου 177, του άρθρου 290 παράγραφος 8 και του άρθρου 368 παράγραφος 1 στοιχείο ζ) του κανονισμού (ΕΕ) 575/2013, χρησιμοποιώντας εσωτερικά υποδείγματα για τον πιστωτικό κίνδυνο, τον πιστωτικό κίνδυνο του αντισυμβαλλομένου και τον κίνδυνο αγοράς, θα πρέπει να καθορίζουν αυστηρά πλην ευλογοφανή σενάρια που ενδέχεται να καταλήξουν σε σημαντικά δυσμενή αποτελέσματα και να θέσουν σε δοκιμασία τη συνολική βιωσιμότητα του ιδρύματος. Τα ιδρύματα θα πρέπει να αντιμετωπίζουν αυτές τις αντίστροφες προσομοιώσεις ως ουσιώδες συμπλήρωμα στα εσωτερικά υποδείγματα με τα οποία υπολογίζουν τις κεφαλαιακές απαιτήσεις, και ως τακτικό εργαλείο διαχείρισης κινδύνων που καταδεικνύει τις πιθανές ανεπάρκειες των εν λόγω υποδειγμάτων. Στα σενάρια άσκησης μεγάλων πιέσεων, ο κίνδυνος υποδείγματος (κίνδυνος μοντελοποίησης) μεγεθύνεται και ενδέχεται να οδηγήσει σε κατάρρευση της προβλεψιμότητας του υποδείγματος. Αυτό δεν θα πρέπει απαραιτήτως να θεωρηθεί ως ένδειξη ότι είναι ανεπαρκής η μοντελοποίηση των στοιχείων που εισάγονται στην προσέγγιση εσωτερικών διαβαθμίσεων.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διενεργούν ποιοτικές αναλύσεις με λεπτομερή διατύπωση της αντίστροφης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων και με σαφή αντίληψη των φαινομένων ανάδρασης και των μη γραμμικών φαινομένων, λαμβάνοντας υπόψη τις δυναμικές κινδύνου καθώς και τους συνδυασμούς και τις διαδράσεις μεταξύ των ειδών κινδύνου. Όταν καταρτίζει λεπτομερή έκθεση, το ίδρυμα θα πρέπει να συνυπολογίζει εξωτερικά εξωγενή γεγονότα, όπως τα οικονομικά γεγονότα, η κατάρρευση ενός κλάδου, πολιτικά γεγονότα, περιπτώσεις δικαστικών διαφορών και φυσικά φαινόμενα, καθώς και παράγοντες κινδύνου όπως είναι οι λειτουργικοί, η συγκέντρωση και οι συσχετισμοί, οι κίνδυνοι για την καλή φήμη και η απώλεια εμπιστοσύνης, όπως και οι συνδυασμοί των παραπάνω γεγονότων και παραγόντων. Έχει θεμελιώδη σημασία η συμμετοχή του διοικητικού οργάνου του ιδρύματος στις συζητήσεις για την εκπόνηση της έκθεσης, λαμβανομένων υπόψη πιθανών ευπαθειών και των επιπτώσεων στο σύνολο του ιδρύματος.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να διενεργούν ποσοτικές και πιο διεξοδικές αναλύσεις, συνυπολογίζοντας το μέγεθος του ιδρύματος, καθώς και τον χαρακτήρα, την κλίμακα, την πολυπλοκότητα και την επικινδυνότητα των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων του, ορίζοντας συγκεκριμένα επίπεδα ζημιών ή άλλες αρνητικές επιπτώσεις στο κεφάλαιο, στη ρευστότητα (π.χ., πρόσβαση σε χρηματοδότηση, ειδικότερα σε αυξήσεις των χρηματοδοτικών δαπανών) ή στη συνολική χρηματοοικονομική θέση. Τα ιδρύματα θα πρέπει να εργάζονται απολογιστικά με ποσοτικούς όρους για να καθορίσουν τους παράγοντες κινδύνου και το απαιτούμενο εύρος μεταβολών που θα μπορούσαν να προξενήσουν ζημίες ή να έχουν αρνητικές επιπτώσεις (π.χ., ορίζοντας το δέον επίπεδο ζημιών ή άλλα απαραίτητα μέτρα στον ισολογισμό του χρηματοπιστωτικού ιδρύματος όπως οι συντελεστές κεφαλαιακής επάρκειας ή οι χρηματοδοτικοί πόροι). Τα ιδρύματα θα πρέπει να αντιλαμβάνονται και να τεκμηριώνουν λεπτομερώς τους παράγοντες κινδύνων (π.χ., εντοπίζοντας τους ακριβείς παράγοντες που είχαν τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στο ακραίο ποσοστημόριο του χαρτοφυλακίου), τους τομείς δραστηριότητας που έχουν κεντρική σημασία, και θα πρέπει να διατυπώνουν με σαφή και συνεκτικό τρόπο τις ευαισθησίες και τα αντίστοιχα σενάρια (π.χ., σχετικά με τις παραδοχές, και την ευαισθησία των αποτελεσμάτων των εν λόγω παραδοχών, σε βάθος χρόνου) που οδηγούν στα προκαθορισμένα αποτελέσματα και την αλυσίδα των γεγονότων και τις πιθανές μεταβιβάσεις (π.χ., οι σημαντικότεροι παράγοντες δύναται να χαρτογραφηθούν αντιστοιχιζόμενοι με μακροοικονομικές μεταβλητές βάσει των συνδυασμών για δεδομένο στόχο που αφορά την απώλεια κεφαλαίου στο εκάστοτε χαρτοφυλάκιο) εντοπίζοντας λανθάνουσες ευαισθησίες (π.χ., λανθάνουσες συσχετίσεις και συγκεντρώσεις) και φαινόμενα επικάλυψης.

Όπου δει, τα ιδρύματα θα πρέπει να χρησιμοποιούν τις αναλύσεις ευαισθησίας ως σημείο αφετηρίας για τις αντίστροφες προσομοιώσεις, π.χ., οδηγώντας μία ή περισσότερες παραμέτρους σε ακραία κατάσταση ώστε να επιτύχουν τα προκαθορισμένα αποτελέσματα. Το ίδρυμα θα πρέπει να μελετά ποικίλες αντίστροφες αναλύσεις ευαισθησίας σχετικά με τον πιστωτικό κίνδυνο (π.χ., την πιθανότητα πολλοί μεγάλοι πελάτες να αθετήσουν τις υποχρεώσεις τους προτού χαθεί το κεφάλαιο κάλυψης ζημιών), τον κίνδυνο αγοράς, τους κινδύνους για τη ρευστότητα (π.χ., πιέσεις επί των καταθέσεων του λιανικού τομέα και καταστάσεις που μπορούν να στραγγίσουν τα ρευστά διαθέσιμα του ιδρύματος) και τον λειτουργικό κίνδυνο, μεταξύ άλλων κινδύνων, καθώς και συνδυαστική ανάλυση όπου όλοι οι κίνδυνοι καλύπτονται ταυτόχρονα. Ωστόσο, ένα ίδρυμα δεν θα πρέπει να καταφεύγει πρωτίστως στην ανάλυση ευαισθησίας και σε απλούς δείκτες μέτρησης για να ορίσει το σενάριο που αρμόζει στην αντίστροφη προσομοίωση. Η ποιοτική ανάλυση θα πρέπει να οδηγεί στον καθορισμό του κατάλληλου σεναρίου, συνδυάζοντας γνώμες εμπειρογνωμόνων από διαφορετικά επιχειρηματικά πεδία, καθώς ο στοχασμός ενδέχεται να είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος πρόληψης της αποτυχίας ενός επιχειρηματικού μοντέλου. Πρέπει να εκπονείται συνδυαστικό σενάριο ακραίων καταστάσεων επί όλων των σημαντικών παραμέτρων κινδύνου, με τη χρήση στατιστικών παραμέτρων (π.χ., αστάθεια των παραγόντων κινδύνου σε συνδυασμό με ιστορικά αντληθείσες παρατηρήσεις που συμπληρώνονται από υποθετικές πλην ευλογοφανείς παραδοχές). Η απαιτούμενη ευλογοφάνεια των μετατοπίσεων των παραμέτρων ωσότου επιτευχθεί το προκαθορισμένο αποτέλεσμα, δίνει μια πρώτη εικόνα των πιθανών ευπαθειών του ιδρύματος. Για τις εκτιμήσεις ευλογοφάνειας θα πρέπει να εφαρμοστούν, μεταξύ άλλων, ιστορικά δεδομένα σχετικά με (πολυμεταβλητές) κατανομές πιθανοτήτων, προσαρμοσμένες κατά περίπτωση ανάλογα με τις γνώμες των ειδικών. Ο καθορισμός των συναφών σεναρίων θα πρέπει να στηρίζεται σε ποιοτικές αναλύσεις και εκτιμήσεις που συνδυάζουν γνώμες ειδικών από διαφορετικούς επιχειρηματικούς τομείς.

Όταν η παραδοσιακή κατάρτιση υποδειγμάτων δεν καταφέρει να ενσωματώσει σύνθετες πτυχές των πραγματικών καταστάσεων, τότε τα ιδρύματα θα πρέπει να χρησιμοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων ως εργαλείο με το οποίο θα αντλήσουν πληροφορίες από σενάρια που ενέχουν συνδυασμούς ακραίων καταστάσεων φερεγγυότητας και ρευστότητας. Τα ιδρύματα θα πρέπει να αξιοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση για να δοκιμάζουν τα σχέδια που έχουν εκπονήσει σχετικά με τα κεφάλαια και με τη ρευστότητα. Όταν κρίνεται αναγκαίο, τα ιδρύματα θα πρέπει να εντοπίζουν και να αναλύουν καταστάσεις που μπορούν να επιδεινώσουν μια ακραία κατάσταση ρευστότητας και να την μετατρέψουν σε ακραία κατάσταση φερεγγυότητας — και το αντίστροφο — και τελικά σε πτώχευση. Τα ιδρύματα θα πρέπει να μεριμνούν για την εφαρμογή αντίστροφης προσομοίωσης με ολοκληρωμένο τρόπο, όταν πρόκειται για κεφαλαιακούς κινδύνους και κινδύνους ρευστότητας, επιδιώκοντας να κατανοήσουν περισσότερο και να διαχειριστούν καλύτερα τους σχετικούς κινδύνους σε πλαίσιο ακραίων καταστάσεων. Μέτρα και σχεδιασμός εξυγίανσης

Τα ιδρύματα θα πρέπει να εκπονούν σενάρια σοβαρών μακροοικονομικών και χρηματοοικονομικών δυσχερειών, με διαφορετικούς βαθμούς αυστηρότητας (συμπεριλαμβανομένων γεγονότων που επηρεάζουν ολόκληρο το σύστημα, πιέσεων που επικεντρώνονται σε συγκεκριμένα νομικά πρόσωπα και πιέσεων που επηρεάζουν το σύνολο του ομίλου), τα οποία θα χρησιμεύουν ως σχέδια εξυγίανσης δυνάμει του άρθρου 5 παράγραφος 6 της οδηγίας για την ανάκαμψη και την εξυγίανση των τραπεζών (οδηγία BRRD) και δυνάμει των κατευθυντηρίων γραμμών EBA/GL/2014/06, και θα πρέπει να χρησιμοποιούν συγκεκριμένες αντίστροφες προσομοιώσεις για να εκπονήσουν σενάρια «παρ’ ολίγον αθέτησης υποχρεώσεων» (όπου το ίδρυμα προσεγγίζει αλλά δεν καταλήγει στην αθέτηση υποχρεώσεων) και ως πηγή άντλησης πληροφοριών ώστε να δοκιμάσουν την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα των μέτρων και σχεδίων εξυγίανσης, και για την ανάλυση των ευαισθησιών των αντίστοιχων παραδοχών. Τέτοια σενάρια «παρ’ ολίγον αθέτησης υποχρεώσεων» θα πρέπει να εντοπίζουν και να περιγράφουν τα σημεία που μπορούν να καταστήσουν το ίδρυμα ή το επιχειρηματικό μοντέλο του ομίλου μη βιώσιμο, εκτός εάν τα μέτρα εξυγίανσης εφαρμοστούν με επιτυχία. Τα σενάρια θα πρέπει να δίνουν τη δυνατότητα υπολογισμού των αποτελεσμάτων και της καταλληλότητας όλων των διαθέσιμων επιλογών ανάκαμψης. Η ορολογία που χρησιμοποιείται στην περιγραφή των σεναρίων ανάκαμψης θα πρέπει να συμβάλλει στον προσδιορισμό των επιλογών ανάκαμψης που δοκιμάστηκαν σε συνθήκες συγκεκριμένων πιεστικών σεναρίων. Η περιγραφή θα πρέπει να είναι επαρκώς λεπτομερής, να περιλαμβάνει τόσο ποσοτικές όσο και ποιοτικές παραδοχές, ώστε να διαπιστωθεί εάν το σενάριο έχει εφαρμογή για το ίδρυμα και πόσο αυστηρό είναι. Τα γεγονότα θα πρέπει να περιγράφονται με λογική αλληλουχία και οι παραδοχές επί των οποίων εδράζονται οι κύριες κινητήριες δυνάμεις (π.χ., καθαρά έσοδα, στοιχεία ενεργητικού με στάθμιση κινδύνου, κεφάλαια) θα πρέπει να είναι καταγεγραμμένες με εξαιρετική σαφήνεια. Στα σενάρια θα πρέπει επίσης να συνυπολογίζονται οι αλληλεπιδράσεις των εκτελέσεων διαφορετικών επιλογών ανάκαμψης στο πλαίσιο του ίδιου σεναρίου ακραίων καταστάσεων. Τα σενάρια θα πρέπει επίσης να βοηθούν στην κατανόηση της εξέλιξης των γεγονότων, παρέχοντας κατάλληλο χρονοδιάγραμμα όπου θα φαίνεται καθαρά σε ποια χρονική στιγμή θα εκτελεστούν συγκεκριμένα μέτρα (με επιπτώσεις στην αξιοπιστία και την εφικτότητά τους). Σκοπός της εν λόγω άσκησης είναι να ελεγχθεί πόσο αποτελεσματικά μπορούν οι επιλογές ανάκαμψης του ιδρύματος να επαναφέρουν την οικονομική ευρωστία και βιωσιμότητα όταν το ίδρυμα βρίσκεται υπό μεγάλη πίεση.

Λόγω των διαφορετικών στόχων των δύο συνόλων αντίστροφης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων, οι προσομοιώσεις στο πλαίσιο των διαδικασιών ΔΑΕΕΚ και ΔΑΕΕΡ και ο σχεδιασμός ανάκαμψης δεν θα πρέπει να διασυνδέονται αλλά να αλληλοσυγκρίνονται.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να αξιοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων για να βοηθούν στην εκπόνηση, αξιολόγηση και βαθμονόμηση των σεναρίων «παρ’ ολίγον αθέτησης υποχρεώσεων» που χρησιμοποιούνται στον σχεδιασμό ανάκαμψης.

Τα ιδρύματα θα πρέπει να χρησιμοποιούν την αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων για να εντοπίζουν τους παράγοντες κινδύνου και να κατανοούν/περιγράφουν καλύτερα τα σενάρια που καταλήγουν σε «παρ’ ολίγον αθέτηση», αξιολογώντας ποια μέτρα ανάκαμψης μπορούν να εφαρμοστούν αξιόπιστα, είτε εκ των προτέρων είτε κατά την εξέλιξη των παραγόντων κινδύνου ή των σεναρίων.

Η αντίστροφη προσομοίωση ακραίων καταστάσεων θα πρέπει να συμβάλλει στα σενάρια σχεδιασμού ανάκαμψης, διαθέτοντας δυναμική σεναριακή βάση με ποσοτικές παραμέτρους, η οποία θα πρέπει να καλύπτει τα ακόλουθα:

• α) τους μοχλούς ανάκαμψης (δηλαδή, τα σημεία στα οποία το ίδρυμα εισάγει μέτρα ανάκαμψης στο υποθετικό σενάριο)·
• β) τα απαιτούμενα μέτρα/ενέργειες ανάκαμψης και την αναμενόμενη αποτελεσματικότητά τους, συμπεριλαμβάνοντας και τη μέθοδο αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας (δηλαδή δείκτες που παρακολουθούνται ώστε να διαπιστωθεί πότε δεν απαιτείται άλλη ενέργεια)·
• γ) την κατάλληλη στιγμή και διαδικασία για την εκτέλεση των εν λόγω μέτρων ανάκαμψης· και
• δ) σε περίπτωση άσκησης περαιτέρω πιέσεων, τα στοιχεία β) και γ), για τις πρόσθετες, ενδεχομένως, ενέργειες ανάκαμψης που απαιτούνται προκειμένου να αντιμετωπιστούν εναπομείναντες κίνδυνοι.