4.2 Identificatie en beheer van IRRBB

Instellingen dienen in het kader van de beoordeling en het beheer van blootstelling aan IRRBB alle rentegevoelige instrumenten in de bankportefeuille in aanmerking te nemen, waaronder activa, passiva, rentederivaten, niet-rentederivaten die naar een rentevoet verwijzen en andere posten buiten de balanstelling (zoals verplichtingen uit hoofde van leningen).

Instellingen dienen niet-renderende blootstellingen⁶ (na aftrek van voorzieningen) te beschouwen als rentegevoelige instrumenten die de verwachte kasstromen en de timing daarvan weerspiegelen.

⁶ Niet-renderende blootstellingen als gedefinieerd in bijlage V bij Verordening (EU) nr. 680/2014.

Onverminderd punt 10 worden kleine handelsportefeuilleactiviteiten, zoals gedefinieerd in artikel 94, lid 1, van Verordening (EU) nr. 575/2013, opgenomen, tenzij het renterisico daarvan in een andere meting van het risico is vervat.

4.2.2 Identificatie, berekening en toewijzing van kapitaal met het oog op IRRBB

Bij het beoordelen van de hoogte, samenstelling en verdeling van intern kapitaal overeenkomstig artikel 73 van Richtlijn 2013/36/EU, moeten instellingen de bijdrage van IRRBB aan de totale beoordeling van het interne kapitaal op de uitkomsten van het interne meetsysteem van de instelling, rekening houdende met essentiële aannamen en risicolimieten. Het totale kapitaalniveau dient in verhouding te staan tot zowel het werkelijke gemeten risiconiveau van de instelling (met inbegrip van IRRBB) als haar risicobereidheid, en naar behoren te zijn gedocumenteerd in haar verslag van het interne beoordelingsproces van de kapitaaltoereikendheid (ICAAP-verslag).

Instellingen dienen aan te tonen dat hun interne kapitaal passend is voor hun niveau van IRRBB, rekening houdend met de impact op het interne kapitaal van potentiële veranderingen in de metingen van de economische waarde en de toekomstige netto-renteopbrengst van de instelling plus veranderingen in de marktwaarde als gevolg van renteveranderingen. Instellingen dienen de meting van het IRRBB-risico te evalueren bij het bepalen van hun interne kapitaal, waarbij zij met name in aanmerking dienen te nemen dat de meting van IRRBB het risico op een complementaire manier weergeeft (bijv. door IRRBB vanuit een andere tijdshorizon te bekijken). Instellingen worden niet geacht hun interne kapitaal voor EV en netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde dubbel te tellen, maar bij de methode voor interne kapitaalallocatie dient wel rekening te worden gehouden met beide metingen van IRRBB-risico en dient het potentiële effect ervan op het interne kapitaal expliciet te worden beoordeeld.

Instellingen dienen zin hun ICAAP-analyse van de hoeveelheid intern kapitaal die nodig is voor IRRBB, rekening te houden met:

• (a) intern kapitaal dat wordt aangehouden voor risico’s voor de economische waarde die kunnen voortvloeien uit ongunstige renteveranderingen; en
• (b) interne kapitaalbehoeften die voortvloeien uit de impact van renteveranderingen op de toekomstige netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde, en de implicaties daarvan voor het niveau van de interne kapitaalbuffers.

Instellingen mogen niet uitsluitend vertrouwen op de beoordelingen door toezichthouders van de kapitaaltoereikendheid voor IRRBB of op de uitkomst van de uitbijtertest, maar dienen hun eigen methoden voor kapitaaltoewijzing te ontwikkelen en te gebruiken op basis van hun risicobereidheid, hun risiconiveau en hun risicobeheerbeleid. Bij het bepalen van het passende kapitaalniveau dienen instellingen zowel naar de omvang als naar de kwaliteit van het benodigde kapitaal te kijken.

Bij beoordelingen van de kapitaaltoereikendheid voor IRRBB dient rekening te worden gehouden met het volgende:

• (a) de omvang en looptijd van interne limieten op IRRBB-blootstellingen, evenals de vraag of deze limieten al dan niet zijn bereikt op het moment van de kapitaalberekening;
• (b) de verwachte kosten van de afdekking van open posities die bedoeld zijn om te profiteren van interne verwachtingen omtrent het toekomstige niveau van rentetarieven;
• (c) de gevoeligheid van de interne metingen van IRRBB voor essentiële of onvolmaakte modelleringsaannamen;
• (d) de impact van schok- en stress-scenario’s op posities die geprijsd zijn op basis van verschillende rente-indexen (basisrisico);
• (e) de impact op economische waarde en netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde van slecht op elkaar afgestemde posities in verschillende valuta’s;
• (f) de impact van ingebedde verliezen en winsten;
• (g) de verdeling van kapitaal ten aanzien van risico’s over verschillende rechtspersonen die onder de prudentiële consolidatie van de groep vallen, naast de toereikendheid van het totale kapitaal op geconsolideerde basis;
• (h) de bepalende factoren van het onderliggende risico; en
• (i) de omstandigheden waaronder het risico werkelijkheid kan worden.

De uitkomsten van de kapitaaltoereikendheid voor IRRBB dienen te worden bekeken in het kader van de ICAAP van de instelling en dienen ook te worden gebruikt voor de kapitaalbeoordelingen voor bedrijfsonderdelen.

Om de hoeveelheid voor IRRBB aan te houden intern kapitaal te kalibreren, dienen instellingen meetsystemen en een reeks renteschok- en stress-scenario’s te gebruiken die zijn afgestemd op het risicoprofiel van de instelling teneinde de potentiële schaal van eventuele IRRBB-effecten onder ongunstige omstandigheden te kwantificeren.

Instellingen die interne kapitaalmodellen hanteren, dienen ervoor te zorgen dat de interne kapitaaltoewijzing voor IRRBB naar behoren mee in aanmerking wordt genomen bij de totale interne kapitaaltoewijzing, dat eventuele aannamen over diversificatie worden gedocumenteerd en dat hun betrouwbaarheid en stabiliteit worden geverifieerd aan de hand van passende historische gegevens voor de individuele instelling en de markten waarin deze actief is. Kosten van intern kapitaal kunnen weer worden toegewezen aan de betrokken bedrijfseenheden en producten, zodat degenen die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de onderliggende bedrijfseenheden of producten, een goed inzicht hebben in de volledige kosten hiervan.

Wanneer instellingen overwegen of er al dan niet intern kapitaal moet worden toegewezen met betrekking tot IRRBB voor metingen van netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde, dienen zij rekening te houden met het volgende:

• (a) het relatieve belang van de netto-renteopbrengst ten opzichte van de totale netto-inkomsten en daardoor de impact van significante schommelingen van de netto-renteopbrengst van jaar tot jaar;
• (b) de feitelijke niveaus van netto-renteopbrengst die kunnen worden bereikt bij verschillende scenario’s (d.w.z. in hoeverre de marges groot genoeg zijn om volatiliteit op te vangen die voortvloeit uit renteposities en veranderingen in de kosten van passiva);
• (c) de mogelijke feitelijke verliezen in stressomstandigheden, of als gevolg van geleidelijke veranderingen in het marktklimaat, waarbij het bijvoorbeeld nodig kan worden posities te liquideren die zijn bedoeld als langetermijnbelegging ter stabilisering van de metingen van de netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde;
• (d) het relatieve belang van rentegevoelige instrumenten (waaronder rentederivaten) buiten de handelsportefeuille waarbij potentiële effecten ofwel tot uitdrukking komen in de winst- en verliesrekening, ofwel rechtstreeks in het eigen vermogen (bijv. via de niet-gerealiseerde resultaten); en
• (e) de fluctuatie van de metingen van de netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde, de kracht en stabiliteit van de metingen van de netto-renteopbrengst plus stromingen van veranderingen in de marktwaarde en het niveau van de inkomsten die nodig zijn om de normale bedrijfsvoering te genereren en in stand te houden. Instellingen met een hoog IRRBB-niveau dat, onder een plausibele reeks marktscenario’s, zou kunnen leiden tot verliezen, tot verlaging van normale dividenduitkeringen of tot een teruggang in de zakelijke activiteiten, dienen ervoor te zorgen dat zij voldoende kapitaal hebben om de negatieve impact van deze scenario’s op te vangen.

Instellingen dienen aanpassingen van hun interne kapitaalbuffer te overwegen wanneer uit hun stresstests de mogelijkheid naar voren komt van vermindering van de metingen van de netto-renteopbrengst plus veranderingen in de marktwaarde (en daardoor verminderde capaciteit voor het genereren van kapitaal) bij stress-scenario’s.

4.2.3 IRRBB-governancestrategie

De IRRBB-strategie van de instelling, met inbegrip van de risicobereidheid voor IRRBB en de beperking van IRRBB, dienen onderdeel te zijn van de algehele strategie, in het bijzonder de strategische doelstellingen en risicodoelstellingen, die het leidinggevend orgaan moet goedkeuren zoals is vastgelegd in artikel 88, lid 1, tweede alinea, punt a), van Richtlijn 2013/36/EU.

De risicobereidheid van de instelling voor IRRBB dient te worden uitgedrukt in termen van de aanvaardbare impact van fluctuerende rentetarieven op beide metingen van IRRBB en te worden weerspiegeld in limieten. Instellingen met significante blootstellingen aan gaprisico, basisrisico of optierisico dienen hun risicobereidheid te bepalen ten aanzien van elk van deze materiële IRRBB-subtypes.

De algehele IRRBB-strategie dient ook het besluit te omvatten over de mate waarin het bedrijfsmodel is gebaseerd op het genereren van netto-renteopbrengst door “op de rendementscurve te rijden”, d.w.z. het financieren van activa die een relatief lange renteherzieningsperiode hebben, met passiva die een relatief korte renteherzieningsperiode hebben. Wanneer het bedrijfsmodel voor een belangrijk deel afhankelijk is van deze bron van de netto-renteopbrengst, dient het leidinggevend orgaan uitleg te geven over zijn IRRBB-strategie en de manier waarop het perioden met een vlakke of omgekeerde rendementscurve denkt te overleven.

Instellingen dienen naar behoren een beoordeling uit te voeren van voorstellen voor het gebruik van nieuwe producten of het starten van nieuwe activiteiten, het aangaan van nieuwe risico’s of het hanteren van nieuwe afdekkingsstrategieën, voordat zij overgaan tot verwerving of tenuitvoerlegging hiervan. Op deze wijze streven zij ernaar te waarborgen dat de vereiste middelen voor goed en doeltreffend IRRBB-beheer van het product of de activiteit zijn vastgesteld, dat de voorgestelde activiteiten in lijn zijn met de totale risicobereidheid van de instelling, en dat procedures voor de vaststelling, meting, bewaking en controle van de risico’s van het voorgestelde product of de voorgestelde activiteit zijn vastgesteld. Instellingen dienen te waarborgen dat er een goed inzicht is in de IRRBB-kenmerken van deze nieuwe producten en activiteiten.

Instellingen die derivaten gebruiken om blootstellingen aan IRRBB te beperken, dienen te beschikken over de hiervoor noodzakelijke kennis en deskundigheid. Elke instelling dient aan te tonen dat zij inzicht heeft in de gevolgen van afdekking met rentederivaten.

Instellingen die modellen van cliëntengedrag gebruiken als input voor de meting van hun IRRBB, dienen ervoor te zorgen dat zij over de daarvoor noodzakelijke kennis en deskundigheid beschikken. Elke instelling dient te kunnen aantonen dat zij inzicht heeft in de gevolgen van het modelleren van het gedrag van haar cliënten.

Instellingen dienen zich bij het nemen van besluiten over afdekkingsactiviteiten bewust te zijn van de effecten van de grondslagen van de financiële verslaglegging, maar de boekhoudkundige verwerking mag geen bepalende factor voor hun risicobeheersaanpak zijn.

Consoliderende instellingen dienen ervoor te zorgen dat interne governanceregelingen en processen voor het beheer van IRRBB consistent zijn en goed zijn geïntegreerd op geconsolideerde en gesubconsolideerde basis.

4.2.4 IRRBB-risicobeheerkader en verantwoordelijkheden

Met het oog op interne governanceregelingen uit hoofde van de artikelen 74 en 88 van Richtlijn 2013/36/EU dienen instellingen er met betrekking tot IRRBB voor te zorgen:

• (a) dat hun leidinggevend orgaan de eindverantwoordelijkheid draagt voor het toezicht op het IRRBB-beheerkader, het risicobereidheidskader van de instelling en de hoeveelheden, soorten en verdeling van intern kapitaal om de risico’s naar behoren te dekken. Het leidinggevend orgaan dient de algehele IRRBB-strategie van de instelling te bepalen en het overeenkomstige beleid en de overeenkomstige processen goed te keuren. Het leidinggevend orgaan mag de bewaking en het beheer van IRRBB echter delegeren aan het hoger leidinggevend personeel, aan individuele experts of aan een asset and liability management committee (ALCO), onder de voorwaarden die verder worden gespecificeerd in punt 42.
• (b) dat zij beschikken over een IRRBB-beheerkader waarin duidelijke verantwoordelijkheden zijn vastgelegd en dat bestaat uit een limietenstelsel, beleid, processen en interne controles, waaronder regelmatige onafhankelijke toetsingen en evaluaties van de doeltreffendheid van het kader.
• (c) dat de regelingen, processen en mechanismen voor de beoordeling van IRRBB alomvattend zijn en in verhouding staan tot de aard, omvang en complexiteit van de risico’s die inherent zijn aan het bedrijfsmodel en de activiteiten van de instelling.

Het leidinggevend orgaan dient met name verantwoordelijk te zijn voor het volgende:

• (a) inzicht in de aard en het niveau van de IRRBB-blootstelling. Het leidinggevend orgaan dient ervoor te zorgen dat er een duidelijke leidraad is wat betreft de risicobereidheid voor IRRBB ten aanzien van de bedrijfsstrategieën van de instelling.
• (b) Het leidinggevende orgaan zorgt ervoor dat de passende acties worden ondernomen om IRRBB vast te stellen, te meten, te bewaken en te controleren, in overeenstemming met de goedgekeurde strategieën en het goedgekeurde beleid. In dit opzicht zijn het leidinggevend orgaan of zijn gedelegeerden verantwoordelijk voor het bepalen van:
• i. passende limieten voor IRRBB, waaronder het vaststellen van specifieke procedures en goedkeuringen die vereist zijn voor uitzonderingen, en het waarborgen dat deze limieten worden nageleefd;
• ii. systemen en standaarden voor het meten van IRRBB, het waarderen van posities en het beoordelen van prestaties, met inbegrip van procedures voor het bijwerken van renteschokken, parameters en stress-scenario’s en belangrijke onderliggende aannamen die ten grondslag liggen aan de IRRBB-analyse van de instelling;
• iii. een volledig IRRBB-verslagleggings- en toetsingsproces; en
• iv. doeltreffende interne controles en managementinformatiesystemen (MIS).
• (c) Het leidinggevend orgaan keurt belangrijke afdekkingsinitiatieven of initiatieven voor het aangaan van risico’s goed voordat deze worden uitgevoerd. Posities die verband houden met interne risico-overdrachten tussen de niet-handelsportefeuille en de handelsportefeuille dienen naar behoren te worden gedocumenteerd.
• (d) Het leidinggevend orgaan oefent toezicht uit op de goedkeuring, tenuitvoerlegging en toetsing van beleid, procedures en limieten betreffende IRRBB-beheer. Het niveau van en veranderingen in de IRRBB-blootstelling van de instelling dient regelmatig aan het leidinggevend orgaan te worden verstrekt (ten minste eenmaal per kwartaal).
• (e) Het leidinggevend orgaan dient te waarborgen dat de validering van IRRBB-meetmethoden en de beoordeling van het overeenkomstige modelrisico zijn opgenomen in een formeel beleidsproces dat dient te worden getoetst en goedgekeurd door het leidinggevend orgaan of zijn gedelegeerden.
• (f) Het leidinggevend orgaan begrijpt en beoordeelt het functioneren van zijn gedelegeerden bij het bewaken en controleren van IRRBB, in overeenstemming met beleid dat is goedgekeurd door het leidinggevend orgaan, op basis van regelmatige toetsingen van tijdige en voldoende gedetailleerde informatie.
• (g) Het leidinggevend orgaan heeft inzicht in de implicaties van de IRRBB-strategieën van de instelling en de mogelijke verbanden die deze hebben met markt, liquiditeit, krediet en operationeel risico, zonder dat alle leden van het leidinggevend orgaan deskundig hoeven te zijn op dat gebied. Er dienen enkele leden te zijn die over voldoende technische kennis beschikken om de aan het leidinggevend orgaan verstrekte rapporten kritisch te beoordelen en hier vragen over te stellen. De instelling dient te bepalen dat leden van het leidinggevend orgaan er verantwoordelijk voor zijn te waarborgen dat het hoger leidinggevend personeel over de competentie beschikt om IRRBB te begrijpen en dat het IRRBB-management over toereikende middelen beschikt.

Instellingen dienen te beschikken over regelingen en procedures voor alle delegeringen door het leidinggevend orgaan van de bewaking of het beheer van IRRBB. Deze omvatten in ieder geval het volgende:

• (a) Personen of comités waaraan taken van het leidinggevend orgaan zijn gedelegeerd voor de uitwerking van SCRBB-beleid en -praktijken, zoals hoger leidinggevend personeel, individuele experts of een ALCO, dienen te worden geïdentificeerd en hun doelstellingen duidelijk te worden vastgelegd door het leidinggevend orgaan.
• (b) Het leidinggevend orgaan dient ervoor te zorgen dat verantwoordelijkheden in het risicobeheerproces voor IRRBB voldoende van elkaar zijn gescheiden. De functies voor de identificatie, meting, bewaking en controle van IRRBB dienen duidelijk gedefinieerde verantwoordelijkheden te hebben, onafhankelijk te zijn van functies die IRRBB-risico’s aangaan en blootstellingen aan IRRBB onmiddellijk te melden aan het leidinggevend orgaan of de gedelegeerden van het leidinggevend orgaan.
• (c) De instelling dient te waarborgen dat de gedelegeerden van het leidinggevend orgaan duidelijk gezag hebben over de eenheden die verantwoordelijk zijn voor het aangaan van IRRBB-risico’s. Het communicatiekanaal voor het overbrengen van de instructies van de gedelegeerden aan deze lijneenheden dienen duidelijk te zijn.
• (d) Het leidinggevend orgaan dient ervoor te zorgen dat de structuur van de instelling zijn gedelegeerden in staat stelt hun taken te vervullen en doeltreffende besluitvorming en governance vergemakkelijkt. Hiertoe dient regelmatig een ALCO, of een gelijkwaardig orgaan, bijeen te komen en hierin dient elke belangrijke afdeling die met IRRBB te maken heeft, te zijn vertegenwoordigd. Het leidinggevend orgaan dient discussie over het IRRBB-beheerproces te bevorderen, zowel tussen zijn leden en gedelegeerden als tussen zijn gedelegeerden en anderen binnen de instelling. Het leidinggevend orgaan dient er ook voor te zorgen dat regelmatige communicatie tussen de gebieden risicobeheer en strategische planning de bewaking van het risico dat voortvloeit uit toekomstige activiteiten, vergemakkelijkt.

4.2.5 IRRBB-risicobereidheid en beleidslimieten

Instellingen dienen hun risicobereidheid voor IRRBB te formuleren in termen van het risico voor de meting van IRRBB. Daarbij geldt met name het volgende:

• (a) Instellingen dienen te beschikken over duidelijk gedefinieerde risicobereidheidsverklaringen die zijn goedgekeurd door hun leidinggevend orgaan en ten uitvoer worden gelegd door middel van uitgebreide risicobereidheidskaders, dat wil zeggen beleid en procedures voor het beperken en controleren van IRRBB.
• (b) In hun risicobereidheidskaders dienen:
• a. gedelegeerde bevoegdheden, verantwoordelijkheden en verantwoordingsplichten betreffende IRRBB-beheerbesluiten te worden afgebakend; en
• b. de voor IRRBB toegestane instrumenten, afdekkingsstrategieën en risicobereidheid te worden vastgelegd.
• (c) Instellingen dienen bij het bepalen van hun risicobereidheid rekening te houden met de risico’s voor de netto-renteopbrengst die kunnen voortvloeien uit de boekhoudkundige verwerking van transacties buiten de handelsportefeuille. Het risico mag niet worden beperkt tot rentebaten en -lasten: er dient apart rekening te worden gehouden met de effecten van renteveranderingen op de marktwaarde van instrumenten die, afhankelijk van de boekhoudkundige verwerking, ofwel tot uitdrukking komen in de winst- en verliesrekening ofwel rechtstreeks in het eigen vermogen (via de niet-gerealiseerde resultaten). Instellingen dienen met name rekening te houden met de impact van ingebedde opties in reëlewaarde-instrumenten tijdens doorlopende renteschokken en stress-scenario’s. Instellingen dienen ook rekening te houden met de potentiële impact op de winst- en verliesrekening van voor afdekking gebruikte rentederivaten als de doeltreffendheid daarvan is belemmerd door renteveranderingen.

Instellingen dienen limieten ten uitvoer te leggen die erop gericht zijn te zorgen dat IRRBB-blootstellingen in overeenstemming blijven met hun risicobereidheid en met hun algemene aanpak van het meten van IRRBB. Daarbij geldt met name het volgende:

• (a) Er dienen geaggregeerde risicolimieten waarin duidelijk de hoeveelheid IRRBB wordt vastgesteld die aanvaardbaar is voor het leidinggevend orgaan, te worden toegepast op geconsolideerde basis en waar passend op het niveau van individuele dochterondernemingen.
• (b) Limieten kunnen zijn gekoppeld aan specifieke scenario’s van veranderingen in rentetarieven en looptijden, zoals de toename of afname daarvan of een verandering in de vorm van de rendementscurve. De rentebewegingen die worden gebruikt bij de uitwerking van deze limieten, dienen overeen te komen met voldoende ongunstige schok- en stress-situaties, rekening houdend met de historische volatiliteit van de rente en de tijd die het management nodig heeft om die risicoblootstellingen te beperken.
• (c) Beleidslimieten dienen passend te zijn voor de aard, de omvang, de complexiteit en de kapitaaltoereikendheid van de instelling, en voor het vermogen van de instelling om haar risico’s te meten en te beheren.
• (d) Afhankelijk van de aard van de activiteiten en het bedrijfsmodel van een instelling kunnen ook sublimieten worden vastgesteld voor individuele bedrijfseenheden, portefeuilles, soorten instrumenten, specifieke instrumenten of materiële subtypen IRRBB-risico, zoals gaprisico, basisrisico en optierisico.
• (e) Er dienen mechanismen aanwezig te zijn die waarborgen dat posities die door het leidinggevend orgaan of zijn gedelegeerden vastgestelde limieten overschrijden of waarschijnlijk zullen overschrijden, onmiddellijke aandacht van het management krijgen en zonder uitstel worden geëscaleerd. Er dient een duidelijk beleid te zijn voor wie wordt geïnformeerd, hoe de communicatie zal plaatsvinden en met welke maatregelen zal worden gereageerd.
• (f) De risicometingen dienen ten minste elk kwartaal te worden gerapporteerd aan het leidinggevend orgaan of zijn gedelegeerden en een vergelijking van de actuele blootstelling met de beleidslimieten te bevatten.

Er dient een kader aanwezig te zijn voor het bewaken van de ontwikkeling van afdekkingsstrategieën die gebaseerd zijn op instrumenten als derivaten, en voor het controleren van mark-to-marktrisico’s in instrumenten die tegen reële waarde worden verwerkt.

4.2.6 IRRBB-risicobeleid, -processen en -controles

Risicobeleid en -processen

Interne controles

IT-systeem en gegevenskwaliteit in verband met IRRBB

Interne rapportage

Governance ten aanzien van modellen